Библиотүүн 2026 II чааһа
Бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыллаах сыһыанынан, омук үйэлэртэн кэлбит үгэһин суолталаан, дойду хас биирдии олохтооҕо толору дьоллоох олоҕу билэригэр усулуобуйа тэриллиэхтээх диэн дойдубут салайааччыта Владимир Путин 2026 сылы Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын сылынан биллэрбитэ. Онон, бу сыл, норуоттары сомоҕолоһууга, ыытыллар тэрээһиннэргэ көхтөөх кыттыыны ыларга ыҥырар. Модун Россия күүһэ — норуоттар сомоҕолоһууларыгар диэн Библиотүүн 2026 тэрээһиммитин, 14-с сылбытын ыыттыбыт. Быйылгы тэрээһин Норуоттар Сомоҕоһууларын сылыгар ананан, нэһилиэкпитигэр олорон ааспыт уонна олорор омук кийииттэрбит, күттүөттэрбит, ыччаттарбытын сырдатыыга, кинилэр тустарынан информация буларга, иһитиннэрии чааһын оҥорорго, онтон билигин олорор биэс омуктарбыт бүлүүдэлэрин, үгэстэрин, кинилэр олохторун оонньууларын хамаандаларга арахсан «Иһитиннэрэр-билиһиннэр Тохтобулларынан» ыытылларыгар туһуланна.
Ситэтэ суох ааҕыынан нэһилиэкпитигэр 8 араас омук олороро билиннэ. Бу 8 дьоммутугар анаммыт стендэҕэ кинилэр хаартыскалара, ону таһынан дьон көрөрүгэр уонна кыра да буоллар информация ыларыгар анаан открытка оҥоһулунна.
Күн күбэй ийэ…Ийэ барахсан… Бу тылга оҕо саас, төрөөбүт-үөскээбит дьиэ-уот, муҥура биллибэт итии, сылаас таптал илгийэргэ дылы, аан дойду дьоно бүтүннүү омугуттан, итэҕэлиттэн тутулуга суох бары ийэттэн кэлбиппит, ийэ сылаас тапталынан угуттанан киһи буолбуппут. Ыал буолар, оҕолонор-урууланар быата тардан, улуу нуучча кыыһа 57 сыллаахха Кытаанахха ананан кэлбитэ.Б у Тамара Ионовна Тирская этэ. Ыал, дьиэ кэргэн буолуу — айылҕа уһулуччулаах кэрэттэн-кэрэ уонна сиэрин-туомун сиппит үчүгэйтэн үчүгэй айымньыта.онтон Хас биирдии киһиэхэ төрөппүт ийэтэ күҥҥэ тэҥнээх күндү буоллаҕа. Олортон биирдэстэрин, ийэлэртэн биир эмиэ саамай чулууларын, улууларын биллэн турар Нуучча кыыһа,Кытаанах кийиитэ, Улахан дьиэ кэргэн ийэтэ, эбэтэ, хос эбэтэ, Тамара Ионовна кэргэнинээн Павел Николаевичтыын
улахан дьоллоох олохторун кинилэр 5 оҕолоро, 12 сиэннэрэ, 23 хос сиэннэрэ салҕыыллар.
Ол курдук, ыал бастакы оҕото — Сергей Павлович, 2 уоллаах, 4 сиэннээх, иккис оҕо-Николай Павлович, 6 оҕолоох, 14 сиэннээх, үһүс оҕо Лариса Павловна 2 оҕолоох, 5 сиэннээх, төрдүс оҕо-Ольга ПАвловна, 1 уоллаах, бэһис оҕо- Наталия Павловна 1 уоллаах.
Дьокуускайтан коллегата Акулина Ильинична Иванова 30/XI-2022 сыллааххха суруйбут ахтыытыттан:
Ахтыы
Тирская Тамара Ионовнаны 1975 сылтан балыыһаҕа үлэлиэхпиттэн билэбин. Онтон ыла бииргэ участковай балыыһаҕа үлэлээн кэлбиппит. Оччолорго балыыһаҕа икки Тамара баара: Тамара Ионовна сахалыы саҥарарын иһин саха Тамара, Тамара Дмитриевна Андреева нуучча Тамара диэннэр,иккиэн нуучча да буоллаллар.
Ионовна наһаа аккуратнай үлэһит этэ, арааһа үлэтигэр биирдэ да хойутаабатаҕа буолуо. Олус сүрэхтээх этэ, уһун кэмҥэ профсоюз председателинэн үлэлээбитэ. Субботникка барытыгар активнайдык кыттара: саһаан туруоруута, муус угуута, тэлгэһэ ыраастааһына, өссө оҕуруот олордор этибит. Ол оҕуруоппутуттан оҕурсу сиэмэтэ хатаран ылар этэ. Нэһилиэк олоҕор олох активнай кыттааччы буолара, уһуннук дьахтар комитетын председателинэн үлэлээбитэ, оччолорго кырдьаҕастар дьиэлэрин барытын үрдүлэри, истиэнэлэри сууйан биэрэр этибит. Аны ааттаах үчүгэй, бэриниилээх доҕор, дьүөгэ буолааччы. Эдэр үлэһиттэргэ сүбэ-ама биэрэр этэ. Бэйэтин үлэтигэр бэриниилээхтик, таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Оччолорго билиҥҥи курдук элбэх наҕараадалааһын суох этэ. Элбэх оҕолоох Ийэ, элбэх сиэн,хос сиэн эбэтэ. Ыарахан да ыарыыга ыарыйдар, улахан оҕотун да сүтэрдэр сүрдээх кытаанахтык тулуйбута. Куруук күлэ – үөрэ. Шуткалыы сылдьааччы. Тамара Ионовнаны өрүү истиҥник ахтабын, саныыбын.
Салгыы Тамара Ионовна төрөөбүт түөлбэтиттэн ыыппыт суруктарын таһаарабыт
Здравствуй Елена!
Курсы трактористок
Первым советским трактором, был колёсный трактор, созданный на Сталинградском тракторном заводе, под маркой СТЗ. Именно такой трактор стоит на постаменте возле бывшего строительного управления на Мельничной стороне, в городе Киренске. Особенно огромными у него были задние колёса с шипами. Когда он тарахтел и громыхал, проезжая по деревенской улице, я от страха забиралась на забор, судорожно цепляясь за него. Было мне в ту пору 4-5 лет. Двигатель его назывался газогенератором. Чтобы он поехал, надо было заполнить нутро трактора маленькими берёзовыми чурочками, предварительно напиленными и хорошо просушенными. Но это был трактор! Хотя мощность его, по теперешним меркам, была незначительная, всё равно он заменял достаточное количество лошадей. Это значительно ускоряло полевые и другие работы. В 1940 году курсы трактористок были организованы в селе Красноярове, которыми руководил Арбатский Артемий Харлампиевич. На этих курсах учились 15 девушек из двух деревень: Краснояровой и Казимировой.
Вот они все на фото. 1-й ряд сидят, 1-я справа Мария Васильевна Арбатская, жена Артемия Харлампиевича Арбатского, Татьяна Ивановна Арбатская (мать Александра Федотовича), затем Артемий Харлампиевич Арбатский, затем жена Ермолая Гавриловича Красноштанова- Александра Дмитриевна, крайняя слева — Анна Федосеевна (Губина) Арбатская. 2-й ряд стоят: справа ульканская Любава (Красноштанова или Арбатская), затем казимировская Евдокия Ивановна Шаталова. Затем казимировская Анна Фоковна Арбатская (Красноштанова), крайняя слева –(Нетесова) Красноштанова Серафима Федоровна. Слева, сидит на тракторе Любовь Владимировна Красноштанова. Справа от трубы — фельдшер села Максимова Шура, рядом справа от неё медсестра Козлова Ольга. На фото неизвестно присутствует ли, но на курсах училась Анна Максимовна Соболева (Арбатская). Дополнение, сделанное позднее. Да, она присутствует: на фото она на заднем плане слева от трубы.
Всего на курсах училось пятнадцать человек девушек и женщин. Единственная неузнанная курсантка находится на заднем плане, слева возле трубы. Во время войны девушкам очень пригодились знания, полученные на курсах. Многие мужчины–трактористы ушли на фронт, а девушки и женщины заменили их. Наша землячка Красноштанова (Нетёсова) Серафима Фёдоровна всю войну проработала на тракторе. Она неоднократно была победительницей в соцсоревновании, занимая первые места. Даже выучила работать на тракторе одного ученика. Имеет награды: знак «Отличник социалистического хозяйства», вручённый ей в 1943 году, медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 годов», вручённый в 1947 году и другие. Сразу после окончания курсов на тракторе работала Арбатская (Губина) Анна Федосеевна, потом она вышла замуж и в 1942 году родилась дочь Нэля, моя подруга детства. С 1943 по 1947 год на тракторе работала Хромова (Бортникова) Вера Яковлевна, которая была также награждена медалью «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 годов», медаль «За доблестный труд в ознаменование 100-летия со дня рождения В.И. Ленина» и другие. Из казимировских девчат я могу назвать точно, что до и во время войны некоторое время на тракторе работала Арбатская (Красноштанова) Анна Фоковна. В будущем она стала женой Арбатского Александра Федотовича. Про остальных, которые учились на курсах, мне пока не известно, работали ли они на тракторах. Так что нам, краснояровцам и казимировцам, есть, кем гордиться.
Это фото 1940 года. В селе Красноярово были организованы курсы трактористок.
Уважаемая Елена! Мне, к сожалению, неизвестна дальнейшая судьба Вашей землячки. Родились девочки в д. Тира, на родине отца. Но в 1945 году в похозяйственной книге Ульканского сельсовета они уже не были записаны. Значит, в д. Тира они отсутствовали.
В похозяйственной книге села Красноярово они были записаны за 1949-51 годы. Д. Казимирова относилась к этому сельсовету. И они жили после гибели мужа и отца там.
Итак: Красноштанова Ольга Владимировна 1921г.р.
Тирская Тамара Ионовна 1939г.р.
Тирская Клара Ионовна 1942г.р.
Красноштанова Людмила Ионовна 1946г.р.
Красноштанова Земфира Семёновна 1950 г.р.
Но я хорошо помню, что они потом жили в с. Красноярово, совсем недалеко от нас. Жили они большой семьёй. Фамилия мужа Ольги Владимировны была Арбатский. У него был сын. Не помню, как звали, но фамилия была Арбатский. Были или нет дети ещё у этого Арбатского, я не помню. Я с этим мальчишкой даже подралась. Он мне огромную шишку на лбу посадил. Вскоре они всей огромной семьёй выехали в г. Якутск.
Кажется, Тамара Ионовна потом через несколько лет приезжала в Казимирову. А садиться на пароход надо было в Красноярово, поэтому она ночевала у нас. Это я помню: Мне казалось, что она была высокая и красивая. Вот и все мои воспоминания и знания о ней.
А семья Владимировскик была большой. В книге есть отрывок из воспоминаний Красноштанова Виктора Спиридоновича об этой семье. Такой кусочек из их жизни.
На фото Любовь Владимировна из этой семьи. К сожалению фото, на котором запечатлена Джемма, я отдала сестре. И сохранилось ли оно у неё, я не знаю.
Вот пока всё, что мне известно.
А кто такая Клавдия? Я не помню. Ни Клару, ни Людмилу, ни Джемму я больше не встречала никогда.
С уважением Г.С. Карелина. 02.12.22г.
Түбүктээх үлэттэн быыс булан оҕолорун үөрдэр, аһынар, эмтиир, күллэрэр, үөрэтэр ийэлэрбит тустарынан ахтан кыратык да буоллар кэпсээн үйэтитэрбит, бу биһиги ийэ иннигэр ытык иэспит буоллаҕа. Тамара Иогновна Тирская олорбут олоҕо, үлэлээбит үлэтэ, оҕоҕо күүстээх таптала өлбөөдүйбэт, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ уос номоҕо, киэн туттуута буола туруо, үйэлэргэ умнуллуо суоҕа.
Иванов Юрий Николаевич, Кытаанах күтүөтэ, омугунан нуучча, Москва куоракка, аъсынньы 28 күнүгэр төрөөбүтэ. Сэрии кэмигэр, ийэтэ үүттээх буолан, сааһыгар дылы ийэтин үүтүн иһэн тыыннаах хаалбыт. Оскуола кэнниттэн индустриальнай техникумҥа үөрэммит. Онтон 4 сыл 6 ый Севернэй подводнай лодкаҕа армияҕа сулууспалаабыт. Үчүгэй сулууспатын иһин иккитэ уоппускаҕа дьиэтигэр бара сылдьыбыт. Саха сиригэр кэлэн араас үлэҕэ, тутууга, мас кэрдиитигэр үлэлээбит.
1976 сыл Кытаанах кыыһын Акулина Ильиничналыын ыал буолаллар. Кытаанахха олохсуйан баран сыл ахсын дойдутугар уоппускаҕа баран кэлэр эбит, биир сырыытыгар Парфенов Николай Васильевиһы, Потапов Семен Афанасьевиһы барса сылдьыбыттар. «Аламаҕай бөҕө этэ, дьоҥҥо кыаҕынан көмөлөһөрө»,- диэн, Акулина Ильинична ахтар. 1990 сыллаахха Дьокуускайга өлөр. Юрий Николаевич Иванов ситэри олорботох олоҕун, кини 3 оҕото, 8 сиэннэрэ салгыыллар. Оҕолоро бары үрдүк үөрэхтэнэллэригэр баҕатын толорон, этэҥҥэ улаатан, үһүөн үрдүк үөрэхтэнэн билигин ыаллар. «Юрий Николаевиһы Кытаанахха билигин да аҕа саастаахтар өйдүүллэрэ буолуо»,- диэн кэргэнэ Акулина Ильинична ахтар.
Монгуш Геннадий Ары-Курович
Кытаанах күтүөтэ, Тыва уола, Монгуш Геннадий Ары-Курович, 1964 сыл, ыам ыйын 7 күнүгэр, Тыва Сут-Хольжуунугар, Бора-Тайга суурдугар, сулууспалаах дьиэ-кэргэнигэр төрөөбүтэ. Новосибирскайга, полиграфическай училищеҕа, онтон Улан-Удэтээҕи култуура институтун бүтэрэр. Эмиэ култуура үөрэхтээх Пономарева Любовь Николаевналыын 1991 сыллаахха ыал буолан Тываҕа олороллор, онтон Кытаанахха кэлэн олохсуйаллар. Иккиэн култуура үлэһиттэрэ. Геннадий Ары-Курович, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна, Чурапчы улууһун сыанатын бэтэрээнэ, нэһилиэк култуурата сайдыытыгар кырата суох кылаатын иһин, Кытаанах нэһилиэгин социальнай-экономическэй сайдыытыгар кылаатын иһин бэлиэ аан бастакы хаһаайына. Улуустааҕы «Сир симэхтэрэ» ырыа күрэҕин бырайыагын ааптара, музыкант. Уоллаах кыыс оҕолоохтор: Нарыйа Геннадьевна Томская П. Н.Сокольников аатынан улуустааҕы балыыһаҕа медсиэстэрэ, кэргэннээх, уол оҕолоох. Доржукай Геннадьевич Монгуш, И.Н.Винокуров аатынан “Айылгы” улуустааҕы норуот айымньытын Дьиэтин оператора, кэргэннээх, 3 кыыстаах.
Андреева Тамара Дмитриевна
Голикова Тамара Дмитриевна, олуннньу 27 күнүгэр, 1954 сыллаахха, Новосибирскэй уобалаһыгар төрөөбүт. 1970 сыллаахха ,Саввинов Роберт Яковлевич бырааһынан кэлбитэ, бу кэмҥэ фельдшердэринэн Голикова Тамара Дмитриевна, Афонина Нина Николаевна улэлээбиттэрэ. тамара Дмитриевна олохтоох уолга Андреев Иван Давыдовичка кэргэн тахсан Кытаанахха биир саҥа интернациональнай дьиэ-кэргэн эбиллэр.
Тамапа Дмитриевна эрин араспаанньатын ылынан Андреева буолар, Андреевтар дьиэ-кэргэн үчүгэйкээн 3 кыыстаналлар.
Кэлин Намҥа көһөһн олохсуйаллар. Тамара Дмитриевна пенсияҕа тахсыар дылы суһал көмөҕө биэлсэринэн үлэлиир, күн бүгүн Бочуоттаах сынньалаҥҥа олорор.
Скрябин Валерий Анатольевич
Скрябин Валерий Анатольевич , 1974 ахсынньы 31 күнүгэр Ленскэйгэ төрөөбүт. Ыам ыйын 5 күнүгэр сыллаахха, Скрябина Ольга Павловнаны ойох ылан Кытаанахха олохсуйаллар. удьуору ууһатар уол оҕолоноллор.
Скорикова Нина Григорьевна, киэн туттар биир дойдулаахпыт Собакин Афанасий Петрович —саха живописеһа, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх диэйэтэлин ойоҕо.
Кытаанах күтүөтэ, Спиридонов Алексей Николаевич, омугунан долган, 1955 сыллаахха Анаабыр оройуонун Үрүн Хайа нэһилиэгэр полярнай түүннэр үгэннээн турар кэмнэригэр сэтинньи ый 25 күнүгэр удьуор табаһыт дьиэ кэргэҥҥэ үһүс оҕонон төрөөбүтэ. Кэргэнэ Анисия Николаевна Ноева (Спиридонова). Алексей Николаевич 2 оҕо аҕата, элбэх сиэн эһэтэ.
Санжеева Ольга Матвеевна
Санжеева Ольга Матвеевна, омугунан бүрээт. Бурятияҕа, муус устар 22 күнүгэр, 1954 сыллаахха Иркутскай уобалас Закулей сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1976 сыллаахха Улан Удэтээҕи судаарыстыбаннай пединституту бүтэрээт Саха сиригэр учууталлыы тиийэр. Кытаанахха үлэлии сылдьан Яковлев М.М.. кэргэн тахсар, 5 оҕо ийэтэ, сиэн эбээтэ.Кытаанах орто оскуолатыгар с 1976 сылтан 2014 сылга дылы , барыта 38 сыл устата биир оскуолаҕа математика учууталынан үлэлиир.
Норуоттар сомоҕоһууларын сылынан нэһилиэкпит олорон, үлэлээн уонна Кытаанахтан тардыылаах дьоммут кэргэттэрин, кийииттэрин-күтүөттэрин кыратык сэгэтэн ыллыбыт.