Кутурҕан күнэ: ааспыты ытыктыыр кэм
1941 с. бэс ыйын 22 күнүгэр фашисткай Германия ССРС-ка саба түһэн, дойду устуоруйатыгар саамай элбэх хаан тохтуулаах, мөлүйүөнүнэн сүтүктээх Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии саҕаламмыта. Кырыктаах кыргыһыыга олохторун толук уурбут саллааттары кэриэстээн, кинилэргэ сүгүрүйэн, эйэлээх олоҕу уһансыбыттарын иһин махтанан, Арассыыйа үрдүнэн тохтобул мүнүүтэтэ биллэриллэр. Сэбиэскэй Сойуус дьоруойдарын, хорсун буойуннарын пааматынньыктарыгар сибэкки дьөрбөтүн, чүмэчини уураллар. Судаарыстыбаннай тэрилтэлэр былааҕы түһэрэллэр. Дойду үрдүнэн аралдьытар, көрү-нары көҕүлүүр тэрээһиннэр, ол иһигэр тэлэбиидэнньэҕэ уонна араадьыйаҕа тохтууллар.
Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии 1418 күн уонна түүн устата тохтоло суох барбыта, онно дойдубут 27 мөлүйүөн киһини сүтэрбитэ эрээри, фашисткай Германияны кыайан, ССРС-ка эрэ буолбакка, бүтүн Европаҕа эйэлээх олоҕу бэлэхтээбитэ, Гитлер сэрииһиттэрин хам батталыттан киһи-аймаҕы босхолообута. Бу улахан кыргыһыы биир да алааһы тумнубатаҕа, биһиги кыра алааспытыттан 164 киһи эйэлээх олох иһин кыргыһыыга ыҥырыллыбыта, 73 буойун сэрии хонуутугар охтубуттара. 91 буойун дойдуларыгар эргиллибиттэрэ, ол иһигэр 17 киһи үлэ фронуттан кэлбиттэрэ. Биһиги Кытаанахпыт нэһилиэгин буойуннара элбэх атын омук дьонун кытта Ийэ дойдуларын фашисткай халабырдьыттартан чиэстээхтик көмүскээбиттэрэ. Ол курдук 15 буойун уордьаннарынан наҕараадаламмыттара, бойобуой мэтээллэринэн “Хорсунун иһин” – 13, “Бойобуой үтүөлэрин” иһин 8 буойун наҕараадаламмыттара. 24 буойун команднай састаапка сылдьыбыттара. Кытаанахтан, 1941 сыллаахха, 54 киһи ыҥырыллыбыта. Кинилэртэн 31 буойун сэрии хонуутугар хаалбыттара. Бу сылга ыҥырыллыбыт саллаат уолаттарбыт сүрүннээн сүрүннээн Москва аннынааҕы уонна Смоленскай туһаайыытынан уоттаах сэриигэ киирбиттэрэ, тыыннаах хаалбыт буойуннарбыт үксүлэрэ ыараханнык бааһыран дойдуларыгар төннүбүттэрэ, сорохторо дойдуларыгар ситэ тиийбэккэ аара суолга быстыбыттара. 1942 с нэһилиэктэн 68 киһи сэриигэ ыҥырыллыбыта. Кинилэртэн 39 буойун сэрии хонуутугар дьоруойдуу охтубута. Бу сыл ыҥырыллыбыттар Ленинград, Старай Русса,Ильмень күөл,Сталинград туһаайыыларын кыргыс хонуутугар киирбиттэрэ. 1943 с. нэһилиэктэн 27 киһи сэриигэ ыҥырыллыбыта. Бу сыл ыҥырыллыбыттар Сойуус өрөспүүбүлүкэлэрин, тас дойдулары босхолооһуҥҥа, Япония милитаристарын утары сэриигэ, үлэ фронугар сылдьыбыттара. 1944-1945 сылларга 15 киһи ыҥырыллыбыта. Кинилэр Арҕаа Европа дойдуларын босхолооһуҥҥа, Японияны утары сэриигэ уонна үлэ фронугар кыттыбыттара. Кинилэртэн Устин Дмитрьевич Коркин Австрияҕа Панендорф дэриэбинэ иһин сэриигэ өлбүтэ. Алаас буойун уолаттара: Кытаанах, Танда — Бахсы 1941-1945сс./ хомуйан оҥордулар: Е.П. Скрябина [уо.д.а]. — Дьокуускай: Издатель В.Д. Макеев, 2020.- С. Хаһан да умнуллубат харах уулаах история кэмигэр хайаан да сырдатыллыахтаах. Оҕолорго «Кутурҕан күнэ: ааспыттары ытыктыыр кэм» иһитиннэрии чааһа ыытылынна. Ким да умнуллубат, туох да умнуллубат!.
