Саҥа сылы көрсө САҤА КИНИГЭЛЭР
Семен Андреевич Новгородов аатынан «Айар» национальнай кыһа
Уус-уран кинигэлэр:
«Соһуччу байбыт миллионер»
Тоҕо соһуччу байбыт баҕайытай, ол миллионербыт эмиэ ситэтэ суох баай, бэйэ икки ардыгар дьадаҥы буоллаҕа дуу” диэн санаа үөскүүр.Онтуҥ баара, ааҕан бүппүт кэннэ, “кырдьык даҕаны” диэх айылаах. Бары сэниир, кыаммат-түгэммэт дьаранаас ыал ыччата хаһан эрэ байыа-тайыа, бу бэйэбитинээҕэр кыаммакка, бэрт мөлтөхтүк олорор оҕо баҕас кыараҕас өйө-санаата хантан өрө туруой диэн, биир да киһи ол аулга оройугар оҕустарбатах. Ол иһин ойоҕостон көрүүгэ “уол соһуччу байар”. Оттон бэйэтин туһугар бу тулаайах уол хара көлөһүнүнэн ситиспитэ киһини долгутар.
Биһиэхэ, сахаларга манныкка майгынныыр көстүү эмиэ баар буолбат дуо? Көһүппэтэх өттүттэн көрдөрүү эгэлгэтэ…
«Дьылҕа, тыйыскын даҕаны»
Дьылҕа охсуутун кэннэ олоххо төннүү эндиирдээх суолун мээнэ киһи тулуйбат, оттон эн хайыаҥ этэй? Степан Марков «Чокуур» уонна «Дьылҕа, тыйыскын даҕаны» сэһэннэригэр сүрүн дьоруойдар олохторугар мээнэ киһи тулуйбат ыарахаттарын көрсөллөр. Чокуур туора киһи дьалаҕайыттан өлөр өлүү айаҕыттан кыл түгэнэ быыһанар, ол эрээри чэгиэн бэйэтэ соҕотохто киһи аҥаара буолан хаалар. Оттон «Дьылҕа, эн тыйыскын даҕаны» сэһэн дьоруойа Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии кэмигэр күрүөйэхтэр кэккэлигэр киирэн, төрөппүттэрин саакка-суукка, эрэйгэ тэбэр. Ааптар төрөппүттэр барахсаттар хайдах курдук санаа ытылҕаныгар сылдьалларын, уйулҕаларын аһаҕастык ойуулаабыта ааҕааччыны долгутар.Дьоруойдар киһилии олоххо иккистээн төннүөхтэрэ дуо?
Степан Марков айымньыларын сэргээччилэр уонна дьиҥ олоххо буолбуту ааҕарын сөбүлүүр дьон, «Дьылҕа, тыйыскын даҕаны» диэн ааптар саҥа кинигэтин ааҕыҥ.
«Дьиктилээх сылгы».
Олоххо туох суоҕай… Ааттаах аты куота айанныыр быйһыйдар, улуу ырыаһыттар, күүстээхтэр, муҥурун булларбатах дикти сылгы. Ааптар — Платонов Николай Александрович, Арҕаа Хаҥалас улууһуттан бэйэтин кэмигэр биллэр спортсмен, кэрэспэдьиэн, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Россия «Урожай» уопсастыбатын бочуоттаах чилиэнэ. Кинигэҕэ кэпсээннэр, очеркалар киирбиттэр. «Дьиктилээх сылгы» кэпсээнигэр уоттаах сэрии сылыгар, 1943с ыһыахха ат сүүрдүүтэ ойууланар. Онно кыттар аттар, кинилэр истэригэр «Элэмэс» диэн дьикти ат туһунан суруллар
«Адаҕа»
Ыал хамначчыта Дьөгүөрсэ Тырынкаайап биир үтүө күн үөйбэтэх өттүттэн үгүс элбэх үптэнэр. Кини билигин күн талбытын барытын бас билэр кыахтанар, толору дьоллоохпун дэнэр. Олоҕо көнөр аакка барар. Ол эрээри сыраны-сылбаны бараабакка соһуччу байбыт Егор Тырынкаайап аатын билбэт гына иирэ байан, күн көҥүлүн тутан, куруук санаатын хоту далбарга олоруо дуо? Кини туохтан бастар бараммат үпкэ-харчыга эмискэ тиксибитин, дьолго дуу, сорго дуу түбэспитин Н.Якутскай «Адаҕа» арамааныттан билиэххит.
«ЧЫП кистэлэҥинэн«
Төрүүр дьиэҕэ биир күн бэбээрэ түспүт уоллаах кыыстарын ийэлэрэ сылаас түөстэригэр ыга кууспуттара, биһиктэригэр нөрүйэн, оҕолорун инники дьылҕатын түстүүр, алгыыр тыллары аргыый сипсийбиттэрэ… Бу уоллаах кыыс сэрэйбэтэх сэрэбиэйдэрэ, түһээбэтэх төлкөлөрө хайдах салаллыаҕай? Чып кистэлэҥ арыллыа дуо… Ол барыта дьиэ кэргэҥҥэ сыһыан, сиэр-майгы, таптал, уйулҕа нарын кылларын таарыйан көрдөрүллэр.
«Оҕом аҕалаах буоллаҕына…»
Дьылҕа ыар охсуутун тулуйар, кытаанах-тыйыс тургутуутун уйар,
олоххо талаһар күүс туохханый? Бу ыйытыыга хоруйу талааннаах
суруйааччы Данил Макеев «Оҕом аҕалаах буоллаҕына..» диэн саҥа кинигэтигэр булуоҥ. Сэһэннэргэ сүрүн дьоруойдар — эдэр дьон Бааскалаах Ньургуйаана уонна аар кырдьаҕас Өлөксөй Баһылайабыс мөккүөрдээх, уустук, ыар оҥоһуулаах дьылҕаларын суола уус-ураннык ойууланар.
«Таптал сүдү күүһэ»
Уһук Уйбаан «Таптал сүдү күүһэ» диэн киһи аймах өрө тутар, сүгүрүйэр, олох укулаата буолар сүрүн иэйиитэ — таптал туһунан дьоҕус сэһэннэрэ хомуурунньук буолан күн сирин көрдүлэр.
Суруйааччы дьиҥнээх ыраас таптал, хаһан да умнуллубакка, киһи олоҕун устата сүрэххэ кичэллик кистэнэ сылдьарын туһунан итэҕэтиилээхтик сэһэргиир.
«Саллаат аҕата»
СВО-ҕа баран инники кирбиигэ сылдьар Валерий Николаевич Попов СВО Запорожье хайысхатыагр буола турар балаһыанньаны кэпсиириттэн бу сэһэн суруллубут. Кини сэһэниттэн Иван Парфеньевич Александров суруйбут. Манна саха сирин уолаттара кэпсэнэллэр. Ол эрэ буолбакка Донецкай, Луганскай, Харьковскай хайысханан сылдьар хорсун байыастар сэһэҥҥэ киирбиттэр. Дойдубутугар ыарахан түгэн баар буола сылдьыбытын, сахаттан элбэх эр дьон дойду көмүскэлигэр турбутун — бу кинигэ санатыа. Дьоммут этэҥҥэ эргиллэн кэлэллэрин күүтэбит.
«Аарыма»
Ырдьыгыныыр икки, ыйылыыр икки ардынан саҥа таһаара-таһаара бөкүнүһэр кырачаан бөрөлөрү инники олохторугар туох-ханнык моһоллор, хабараан хапсыһыылар күүтэллэрий? Бары үйэлэрин моҥоон, күн анныгар үөскээбит ытык аналларын толорон барыахтара дуо? Сатабыллаах булчут илиититтэн дуу, өстөөх бөрө аһыытыттан дуу, хагдаҥ эһэ баппаҕайыттан дуу тыыннара быстар ыйаахтаах буолаайаллар?
Кинигэҕэ хара тыа ардай аһыылаахтарыттан бастыҥнара — Аарыма бөрө тыыннаах буолар, утум салгыыр иһин айылҕалыын, дьоннуун, аар тайҕа араас кылларыныын охсуһуута, бу орто дойдуга ыйыллан кэлбит аналын-ыйааҕын толорор иһин туруулаһыыта ойууланар.
«Тумаҥҥа симэлийбиттэр»
Ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин, биһирэбилин ылбыт Иван Андросов-Айанньыт «Тумаҥҥа симэлийбиттэр» диэн историческай айымньытын «Уһуйуллуу. Дагдаҕар Боотур» бэһис кинигэтигэр боотур буоларга айылҕаттан анатыылаах уол оҕо уйана-хатана биллэр кыргыс үөрэҕэр такайыллан, Дьылҕа Хаан уустук тургутууларын, оһолун-буомун сылбырҕа-сымса туттунуутунан, сатабылынан, хорсун санаатынан, ураты чуор дьоҕурунан, итиэннэ Аар айылҕа араҥаччылыыр күүһүнэн эрдээхтик туораан, Дагдаҕар Боотур дэтэн, улахан аҕа ууһун боотурдарын бас-көс киһитэ буолара ураннык хоһуйуллар.
«Куорсунтан кынньан анньан»
Кинигэҕэ аныгы кэм сытыы боппуруостарын таарыйар уран, хомоҕой суруйуулар, үлэҕэ, учууталга анаммыт истиҥ-иһирэх тыллаах хоһооннор киирдилэр.
«Барыта баар этэ»
Кыһыл көмүс кынаттаах хоһооннор. Ырыанньык
Мантан да атын үлэҕэ, үөрэххэ, бэйэ сайдыытыгар уонна биллэн турар кэнчээри ыччаттарбытыгар-оҕолорбутугар туһуламмыт араас хайысхалаах кинигэлэр кэллиллэр. Саҥа сылы көрсө, өрөбү;ллэргэ ааҕарга, уларсарга тиэтэйиҥ.