Ахсынньы 12 күнэ Арассыыйаҕа Конституция ылыныллыбыт күнүнэн бэлиэтэнэр.
Бу бэлиэ күн чэрчитинэн, сокуон диэн тугун, сокуону тоҕо оҥороллорун, сокуон дойду олоҕор туох суолталааҕын, сокуон тоҕо тутуһуллуохтааҕын, Арассыыйа гражданинын быраабын уонна эбээһинэһин туһунан билиһиннэрэр, сокуону тутуспат буолуу туохха тиэрдэрин быһааран, чиэһинэй, сиэрдээх майгылаах, сокуон диэн тугун билэр, сокуону сыаналыыр, өйдүүр, сокуону тутуһар гражданиннар дьиэ кэргэнтэн, оскуолаттан иитиллэн тахсыыларыгар олук уурар “Сокуон диэн тугуй? Сокуон дойду сайдыытыгар суолтата”, “Дьоһуннааҕы кэпсэтии», В.с.Яковлев-Далан аатынан оскуола үөрэнээччилэригэр, бүгүн ахсынньы 16 күнүгэр, араас тиэмэлэринэн ыытылынна.
Быыс булан икки кылааска ыалдьыттаан аастым. 2 кылаастар учууталлара Саргылана Михайловна Бабиченко кэпсэтиини үөрэнээччилэригэр тириэрдэр методиката эмиэ уратылаах эбит, онтон СӨ үөрэҕириитин туйгуна Наталья Николаевна Игнатьева үөрэнээччилэригэр олус интэриэһинэйдик ыытта, оҕолор бэйэлэрэ депутаттар буолан кылаас иһинээҕи сокуоннары торумнаатылар,бу сигэнэн көрөөрүҥ
https://rutube.ru/video/9559d9fb8154df9e1a97e887d9f6f404
8 кылаастардыын көрүстүм, кылаас салайааччыта Парасковья Владимировна Монастырева. Кыһамньылаах учуутал элбэхтэ кылааһын кытта көрсүһүннэрэр, ол курдук библиотечнай уруоктар, кылаас уонна иһитиннэрии чаастара уо.д.а.
«Кытаанах нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин дьокутааттарын, оскуолаҕа үлэлээччилэри билиһиннэрдим. Оскуола директора Иван Ивановиһы депутат быһыытынан оҕолорго билиһиннэрдим. Бу курдук, хас биирдии салайааччы, кыратык быыс булан, болҕомто уурардаҕына оҕолор үөрэллэр, сүөм үрдүүллэр. Онон, Иван Ивановичка махтанабын, куруутун да утары кэлэр эдэр салайааччыга элбэх ситиһиилэри баҕарабын.
Мантан салҕыы оҕолор ааҕан билбиккитин, истибиккитин чиҥэтиҥ диэн таһаарабын.
Тирэх өйдөбүллэр
Сокуон диэн государственнай былаас үрдүкү органынан олохтонор дьоҥҥо барытыгар булгуччулаах быраабыла, уураах. Конституция – РФ төрүт сокуона. Ахсынньы 12 күнэ – Российскай Федерация Конституциятын күнэ. Арассыыйаҕа ураты суолталаах күн. 1993 сыллаахха бүттүүн норуот референдумун быһаарыытынан Арассыыйа Конституцията ылыллыбыта. Конституция ыстатыйалара дойдуга сомоҕолоһууну бөҕөргөтүүгэ, элбэх омук түмсэн олорор дойдубут кыаҕын күүһүрдүүгэ, биир кэлим буолуубутун хааччыйыыга государство социальнай мэктиэлэрин кэҥэтиигэ туһаайыллар. Оттон Саха Өрөспүүбүлүкэтин Төрүт Сокуона эбэтэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Конституцията — биһиги өрөспүүбүлүкэбит сүрүн сокуона буолар. Бу сокуону биһиги өрөспүүбүлүкэбит 1992 c. муус устар 4 күнүгэр ылыммыта. Сокуон киһи көҥүлүн хааччахтыыр буолбатах. Сокуон киһи быраабын көмүскүүргэ анаан оҥоһуллар. Ол туһунан Арассыыйа Конституциятыгар сурулла сылдьар.
Ол курдук, урут-уруккуттан дойду сайдыытын, ол туһугар ыытыллар үлэлэр уонна сокуоннар тустарынан айымньыларга ааҕыахха сөп. Биир бастыҥ оннук айымньынан П.А. Ойуунускай “Сүүс сыллаах улуу былаан” билгэлиир кэпсээнэ буолар, бу туһунан Александр Ксенофонтов, Чурапчы улууһун С.Д. Флегонтов аатынан Хадаар орто оскуолатын Х кылааһын үөрэнээччитэ аахпыт подкаһын суругунан ааҕыаҕыҥ:
Подкаст тиэкиһэ:
« Толоруулаах Доропуун туран дакылааттаан долбонуйбутунан барда.
«Дьэ, табаарыстар! Бу маннык үрдүк үтүө олоххо дириҥ өйдөөхтөр, модун санаалаахтар, үтүө ырыаһыттар, улуу кэпсээнньиттэр төрөөн-үөскэээн ааһыахтара. Киһи күүһэ туохтан да ордук улаатыаҕа, тугу барытын кыайыаҕа.
Аны биэс уон сыл иһигэр, 1967 сыллаах дьылга дылы, улуус-улуус аайы, нэһилиэк-нэһилиэк аайы телефонунан кэпсэтэр буолуохпут, радио баар
буолуоҕа. Хонуунан автомобилынан сылдьыһар буолуохпут. 2010 сыллаах дьылга дылы арда◻ы, хаары салайар, дьылы дьылҕалыыр станциялар оҥоһуллуохтара.
Оскуола аайы лаборатория диэннэр тэриллиэхтэрэ. Онон оҕо үөрэнэ- үөрэнэ тугу барытын билэр, оҥорор буолуоҕа. Ким ыалдьа түһүө даа, онно, ол лабораторияларга тута этин-хаанын араас сиигин-симэһинин көрөннөр, эмтэнэр буолуохтара.
Алаас-алаас аайы, үрэх-үрэх аайы ынах сүөһү, сылгы сүөһү үрэх этиитинэн дэлэгэй элбэх гына үөскүөхтэрэ.
Бу биһиги, урааҥхай саха уу харахпытынан көрөр аан ийэ дойдубут киэбэ-киэлитэ тупсуоҕа, ньуура-сирэйэ көнүөҕэ, өрүс-өрүс, үрэх-үрэх аайы саас үйэ тухары турар тимир күүрбэлэр оҥоһуллуохтара, таас суоллар лаһыгырыахтара.
2013 сылтан 2017 сылга Дьокуускай куорат киэбэ-киэлитэ тупсуоҕа, быһыыта-таһаата уларыйыаҕа».
Бу мунньахха мустубут дьон бука барылара апка ылларбыт курдук ах баран олордулар».
Дьээрэ доҕоттоор, Ойуунускай билгэлээбит санаалара төһө туолбуттарын, барытын сөпкө өтө көрбүт эбит дуу, суох дуу, дойду сайдыыта хайдах хаамыылаахтык барбытын, тэҥнээн көрүҥ, онтон эн күндү ааҕааччы дойду сайдыытыгар туох кылаатын киллэриэҥ этэй, Ойуунускай курдук билгэлээн көрөр.
Күндү үөрэнээччи, эн дьиэ кэргэҥҥэр тапталлаах оҕо, сиэн буоларыҥ таһынан Арассыыйа гражданина буолаҕын. Онон Арассыыйа сүрүн сокуона – Конституция эн быраапкын көмүскүүр. Ону таһынан эйиэхэ эбээһинэс сүктэриллэр. Эбээһинэс диэн хайаан да тутуhуллуохтаах, толоруллуохтаах ирдэбил.
Эһиги санааҕытыгар, сокуону кэстэххинэ, эбээһинэстэргин уонна бырааптаргын билбэт буоллаххына, туох буоларый?
УЧУУТАЛ: Дойду туспа сокуоннардаах, конституциялаах буоллаҕына, кини бэйэтэ кимтэн да, туохтан да тутулуга суох сайдар кыахтаах буолар. Оннук дойду сайдыытын хаамыыта түргэн уонна кэскиллээх буолар. Ол курдук, киһи эмиэ бэйэтин эбээһинэстэрин билэрэ, сокуоннары тутуһара, куһаҕаны уонна үчүгэйи араара үөрэнэрэ – эмиэ сайдыы биир көрүҥэ. Ол аата киһи личность быһыытынан сайдар, үрдүк култууралаах уонна баай өйдөөх-санаалаах буолар.
Ахсынньы 12 күнэ Арассыыйа маҥнайгы Президенэ Б.Н. Ельцин ыйааҕынан Конституция күнүнэн бигэргитиллибитэ. Бү күнү дойду демократическай сайдыытын бэлиэтин быһыытынан сыаналыыбыт. Оттон Сахабыт сиригэр Конституция ылыныллыбыт күнүн муус устар 4 күнүгэр бэлиэтиибит. Бу биһиги туспа өрөспүүбүлүкэ быһыытынан сайдарбытыгар, атын субъектартан хаалсыбакка хаамарбытыгар, бэйэбит дойдубутугар, култуурабытыгар, тылбытыгар-өспүтүгэр, итэҕэлбитигэр олоҕуран оҥоһуллубут ылыныы буолар.
Арассыыйа гражданина сокуону кэһэр буоллаҕына, эппиэтинэскэ тардыллар. Коррупция диэн тылы билигин элбэхтэ истэбит.
Бу дойду олоҕун ис иһиттэн ыһан таһаарар саамай алдьатыылаах көрүҥ буолар.
Коррупция, албыннатыы, мошенничество, олоххо буолар араас кутталлаах уонна киһи үөйбэтэх өттүттэн буолар түгэннэргэ киһи бэйэтин бырааптарын уонна эбээһинэстэрин билэрэ ирдэниллэр. Ол билии киһини элбэхтэн харыстыыр, сэрэтэр, бэйэтигэр уонна тулалыыр эйгэтигэр бигэ тирэхтээх буоларыгар үөрэтэр. Оҕолор, эһиги эбээһинэстэргитин төһө билэҕит?
Эбээһинэстэрин, бырааптарын билбэт дьон элбэхтэр. Улахан да, саастаах да дьон иһигэр оннук киһи үгүс. Дойду сокуоннарын, бэйэлэрин бырааптарын билбэт саастаах дьону билигин албынныыр, харчыга эрийэн ылар түгэннэр үксээбиттэрэ кистэлэҥ буолбатах. Ол онтон быыһанар туһугар киһи кыра эрдэҕиттэн бэйэтэ олорор дойдутун сокуоннарын уонна тус киһи эбээһинэстэрин билэ улаатыахтаах.
Олорор дойдубут сокуоннарын билии – киһи, бастатан туран, бэйэтэ сайдарын, бигэ тирэхтээх буоларын кытта ыкса ситимнээх. Бэйэтин эбээһинэстэрин уонна бырааптарын билэр киһи сүтэн, мунан, охтон биэрбэт. Кини ону өйдүүр, ылынар, чиэһинэйдик уонна сиэрдээхтик сыһыаннаһар буоллаҕына, кини олох араас түгэннэриттэн харыстанар, бэйэтин уонна чугас дьонун сатаан көмүскүүр буолар. Оттон оннук киһи, биллэн турар, дьиэ кэргэнтэн, оскуолаттан уонна уопсастыбаттан иитиллэн тахсар.
Көҥүл гражданин – олоҕу толору олорор киһи. Көҥүл дойду – сайдыыга талаһар дойду. Көҥүл диэн бэйэтэ билэринэн сылдьар, тугу да тутуспат, туохтан да сиэттэрбэт диэн буолбатах. Төттөрүтүн, дойду сокуоннара тоҕо оҥоһуллубуттарын өйдүүр, бэйэтин эбээһинэстэрин билэр уонна туох эмэ үүнэр түгэнигэр бэлэм эппиэттээх, кинини харыстыыр уураахтар баалларын билэр киһини көҥүл киһи диэн ааттыахпытын сөп.
