Чурапчы улууһуттан соҕотох өбүгэ аска үгэһин ситимнээччи
Уһун, тымныы кыһыннаах, тыйыс айылҕалаах хоту дойдуга олорор буоланнар, өбүгэлэрбит барахсаттар күөх сайын уунар уйгутуттан төһө кыайалларынан хаһааналлара.
Үүтү сибиэһэйдии эрэ испэккэ, аһытан суорат, тар эмиэ оҥороллоро. Суорат диэни бары билэбит. Онтон тар диэн хайдах оҥоһуллар эбитий? Хатыҥ туоһунан холлоҕос (бочка) оҥорон сиргэ көмөллөр, онно үүттэрин сайыны быһа 2-3 ый мунньан аһыталлар. Мантыларыгар кэлэ-бара эт, балык тобоҕун, уҥуоҕун, араас оттору быраҕа сылдьаллар эбит. Бактерия бөҕө үөскүүр, сыта-сымара амырыын… ол эрэн амтана, нууччалыы этэххэ, «божественная еда» буолар. Бу тардарын тоҥорон баран кыһыннары көйөн сииллэр. Бу ньымабыт «ферментативная кухня» диэн ааттанар эбит. Сиикэй эт, балык аһыйбыт үүккэ суураллан битэмииннэрэ, минераллара элбээн (холобур, кальций) киһи организма ылынарыгар судургу буолан, доруобуйаҕа ордук туһалааҕын аныгы учуонайдар билиннилэр. Онтон тары оҥорон көрбүт, өбүгэбит аска үгэһин тута сылдьааччылар көрсүһүүүлэрэ, санаа атастаһыылара Дьокуускайга буолан ааста. Намтан, Дьокуускайтан,Чурапчы улууһун Кытаанаҕыттан Ксения Николаевна Гоголева уолунаан Эрсанныын баран кыттыыны ылан кэлиллэр. Бу ТАР туһунан дакылаатынан, бастакы кылаас үөрэнээччитэ Эрсаан, В.С.Яковлев-Далан аатынан Кытаанах орто оскуолатын иһинэн ыытыллыбыт Далан аатынан научнай-практическай кэмпириэссийэ кыайыылааҕынан буолбута. Таарыйа эттэххэ, Эрсаан оскуолаҕа киириэн инниттэн добдугураччы ааҕан соһутан турардаах, дьиэ-кэргэнинэн ааҕыы күрэҕэр.
Ксения Николаевна тары оҥорон көрүүтэ мээнэҕэ буолбатах курдук, ол курдук арай түһээтэҕинэ, ийэтэ Маайа, тыбыс-тымныы тар биэрбитигэр уһуктан кэлбит уонна дьэ телефонун көрбүтүгэр тАр туһунан группаҕа кииириэххин баҕарар буоллаххына диэн ватсап бөлөх сигэтэ кэлбитигэр киирэн, кэпсэтэн, билсэн сайын саҕалаабыт. Быйыл Кытаанахха кэлбит Уйулҕа институутун үлэһиттэрэ кэлэ маастар кылаас ыыта сырыттахтарына аҕалан амсаппыта,чахчы «күүстээх» сытыттан ураты олох хатыламмат амтаннаах этэ. «Күһүҥҥү уонна сайыҥҥы тар диэн арахсар, сайыҥҥы уһуннук, бэс ыйыттан алтынньыг, сэтинньигэ дылы турар, күһүҥҥү тар бириэмэтэ кылгас. Тары оҥорорго үс түһүмэхтээн оҥороҕун. Күн ах сын буккуйуоххун наада уонна күн көрбөт сиригэр туруон наада. Үрдүгэр тахсар уутун баһан иһэллэр. Амтанын байытаары, өссө сиэбит балыктарын, кустарын уҥуоҕун куталлар, ол барыта тарга суураллан хаалар. Сорох сиргэ үлтү кырбаммыт бэс сутукатын куталлар. Тымныы түстэҕинэ, таһырдьа таһааран, киһи холкутук көтөҕөрүгэр сөп гына тоҥортоон кэбиһэллэр»,-диэн, Ксения Николаевна сатабылын үллэһиннэ.Вацлав Серошевскай «Сахалар» кинигэтигэр маннык ааҕабыт: «Тартан сахалар сүрүн астарын бутугаһы – уута аҕыйах бурдугу, отону эбэтэр сиэниллэр силиһи булкуйан буһараллар. Бурдуга элбэх буоллаҕына, нууччалыы иэҕэн, хааһы дииллэр. Оттон бэс эбэтэр тиит сутукатын, кииһилэ уонна луук сэбирдэҕин буһаран итиэннэ аһытан баран, ханнык эмит хаппыт оту куттахтарына, үөрэ диэн ааттыыллар. Тары тымныы ууга булкуйан, ымдаан оҥороллор, ону тэҥэ сиҥэни бэлэмнииллэр».
Тар доруобуйаҕа улахан туһалаах, онон тускутугар туһаныҥ, бэл баттах маҥхайбат дииллэр, өбүгэлэрбит маннык аһаан, доруобайтан доруобайдара сиидэлэнэн хаалан бөдөҥ-садаҥ дьон тэнийэ сырыттахтара.
Ксения Николаевнаҕа махтал, бу курдук өбүгэбит аһын -ас бэлэмниир үгэһин тэнитэн иһэргэр баҕа санаабытын тиэрдэбит
https://rutube.ru/video/private/03a9975cf7c07d87bcea2e8d13a3eeea/?p=4YCNXjD9hl5F5LCYokBBfA