Библиотүүн2026
Бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыллаах сыһыанынан, омук үйэлэртэн кэлбит үгэһин суолталаан, дойду хас биирдии олохтооҕо толору дьоллоох олоҕу билэригэр усулуобуйа тэриллиэхтээх диэн дойдубут салайааччыта Владимир Путин 2026 сылы Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларын сылынан биллэрбитэ. Онон, бу сыл, норуоттары сомоҕолоһууга, ыытыллар тэрээһиннэргэ көхтөөх кыттыыны ыларга ыҥырар. Модун Россия күүһэ — норуоттар сомоҕолоһууларыгар диэн Библиотүүн 2026 тэрээһиммитин, 14-с сылбытын ыыттыбыт. Быйылгы тэрээһин Норуоттар Сомоҕоһууларын сылыгар ананан, нэһилиэкпитигэр олорон ааспыт уонна олорор омук кийииттэрбит, күттүөттэрбит, ыччаттарбытын сырдатыыга, кинилэр тустарынан информация буларга, иһитиннэрии чааһын оҥорорго, онтон билигин олорор биэс омуктарбыт бүлүүдэлэрин, үгэстэрин, кинилэр олохторун оонньууларын хамаандаларга арахсан «Иһитиннэрэр-билиһиннэр Тохтобулларынан» ыытылларыгар туһуланна. Ситэтэ суох ааҕыынан нэһилиэкпитигэр 8 араас омук олороро билиннэ. Бу 8 дьоммутугар анаммыт стендэҕэ кинилэр хаартыскалара, ону таһынан дьон көрөрүгэр уонна кыра да буоллар информация ыларыгар анаан открытка оҥоһулунна. (Кинилэр кимнээхтэрий диэн аллараа суруллуо,хаартыскалара киллэриллиэ көрөөрүҥ, ааҕаарыҥ)
«Норуоттар кылааттара — кинигэлэргэ» диэн мээнэҕэ этиллибэт. Дойдубут, киэн туттар Сахабыт сирэ, Модун Арассыыйа
Ол кэннэ ыйынньыктарынан сирдэтэн билигин олорор омуктарбытын кэпсиир Тываттан, Бурятияттан, Эбээн, Саха, Нуучча омуктарын дохсун ытыс тыаһынан көрүстүбүт уонна «Иһитиннэрэр-билиһиннэрэр Тохтобулларынан» айаннаатыбыт
«Кытаанах — элбэх омук түөлбэтэ. Сомоҕолоһуу, ил-эйэ холумтана». Нэһилиэкпитигэр олорон, үлэлээн ааспыт, олорор уонна нэһилиэкпитигэр сыһыаннаах дьоммут кимнээхтэрий?. Онтон, эн күндү ааҕааччы, билэр киһиҥ көппүт буоллаҕына, матырыйаалларгын тиксэрэргэр көрдөһөбүт.
Христофоров Геннадий Евгеньевич
Геннадий Евгеньевич, омугунан нуучча, 1939 сыллаахха, тохсунньу 7 күнүгэр, Аллайыаха оройуонун Чокурдаах бөһүөлэгэр Александра, Евгений колхозтаах, нуучча ыалыгар төрөөбүт. Чурапчыга тутууга үлэлии кэлэн баран Кытаанах кыыһын Мотрена Егоровна Аммосованы көрсөн, 1966 с. ыал буолан уол оҕону төрөтөллөр. 1968 сыллаахха Муоча дойдутугар Кытаанахха кэлэн олохсуйаллар. Геннадий Мотрена кыыстара Наташа, уоллара Гена уонна сиэннэр кинилэр олохторун салгыыллар. Кыыстарыгар Наташаҕа, кийииттэригэр Маринаҕа махтанабыт. Матырыйааллар кинилэр тус архыыптарыттан ылылынна.
Роман Аполлинариевич Городецкай (1879 -)
Көскө кэлбит Аполлинарий Городецкай уола. Аҕата сыылынай — Апполинарий Петрович Городецкай – 1828 с.т. Польскай восстанияҕа кыттан Саха сиригэр, Боотуруускай улууһун Хатылы нэһилиэгэр көскө кэлбит. 1878 сыллаахха ыам ыйын 28 күнүгэр Кытаанах нэһилиэгин олохтоох ыалын кыыһын 24 саастаах Анна Платоновна Федорованы кэргэн ылбыт. Чурапчы таҥаратын дьиэтигэр, Василий Протопопов аҕабыыт бэргэһэлээбит, поручитель буолбуттар:
Якутскай мещанин Иван Степанович Лысков (Өксөкүлээх-Өлөксөй иккис
кэргэнин Евдокия аҕата), Кытаанах нэһилиэгиттэн – Константин Платонович
уонна Иван Платонович Федоровтар.
Апполинарий Городецкий муус устар 15 күнүгэр 1896 сыллаахха
туберкулёз ыарыыттан 68 сааһыгар өлбүт, аҕабыыты саалтырыгар
ыҥырбатахтар диэн суруллубут. Олорбут алааһыгар «Чараҥҥа» көмүллүбүт. Роман – (1879 — ?)
Елена – (19.03.1882 — ?), Агафья – (10.04.1885 — ?), Прокопий – (04.06.1890 — ?), Поликарп – (13.02.1895 — ?).
Кытаанахха төрөөбүт улахан уол, Роман Апполинариевич Городецкий – (1879) – бастакы оҕонон 1879 сыллаахха төрөөбүт, 1902 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Кытаанах
нэһилиэгин кыыһын 17 саастаах Дария Дмитриевна Михайлованы кэргэн
ылан Сылаҥ таҥаратын дьиэтигэр Феодор Винокуров аҕабыыкка
бэргэһэлэммиттэр. Поручитель буолбуттар: Кытаанах чаччыына-кинээһэ Петр
Никифорович Башарин, Сылаҥтан – Семен Иванович Дьячковский уонна
Николай Иннокентьевич Макаров.
Оҕолоро:Григорий – (1928) – 8 мес.
Иоаким – (18.08.1903 — ?)
Роман – (03.09.1904 — ?)
Роман Апполинариевич кэргэнэ Дария Дмитриевна 1905 сыллаахха
атырдьах ыйын 7 күнүгэр 20 саастааҕар туберкулёз ыарыыттан өлбүт.
Кэргэнэ өлбүтүн кэннэ иккиһин Байаҕантай нэһилиэгиттэн 18 саастаах
Анна Федоровна Калининская диэн кыыһы, 1906 сыллаахха тохсунньу 8
күнүгэр кэргэн ылбыт. Сылаҥҥа Феодор Винокуров аҕабыыт бэргэһэлээбит,
поручительынан сылдьыбыттар: Кытаанахтан – Николай Евсеевич Лебедев
уонна Василий Игнатьевич Дьячковский, Сылаҥ нэһилиэгиттэн – Артемий
Иннокентьевич Дьячковский.
Оҕолоро:
Афанасий – (1907 — ?)
Кытаанах нэһилиэгин 1929 сыллааҕы раздельнай ведомаһыгар суруллубут:
Городецкий Роман Апполинариевич – (1879) – 50 лет
Жена: Городецкая Анна Николаевна – (1893) – 36 лет
Дети:
- Василий – (1922) – 7 лет
- Роман – (1923) – 6 лет
- Григорий – (1928) – 8 мес. ( Матырыйааллар В.Н.Владимиров тус архыыбыттан ылынылынна, махтанабыт Владиславка)
Суздалов Марк Иванович
Марк Иванович Суздалов, омугунан эбээн. 1976 сыллаахха, кулун тутар 27 күнүгэр, Өймөкөөн улууһун, Орто — Балаган нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ продавец, аҕата биэлсэр дьиэ-кэргэҥҥэ улааппыта. Оскуола кэнниттэн электрик үөрэҕэр үөрэнэр. Айылҕаттан үҥкүүһүт талааннаах буолан оскуолаттан саҕалаан күн бүгүнүгэр дылы сыанаттан түспэт үҥкүүһүт 1997 сыллаахха, Айталина Платоновна Седалищевалыын ыал буолан 3 оҕолонон, нэһилиэкпит биир тутаах ыала буолан олороллор.
Александра Никитична Винокурова (Клюкина)
Александра Никитична кдюкина, сэтинньи 17 күнүгэр, 1918 сыллаахха, Свердловскай уобалас Режь куоратыгар Клюкиннар дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Свердловскай уобаласка 1941-1945 сылларга барыта 161 байыаннай госпиталь үлэлээбитэ. Бэйэлэрэ сатаан айаннаабат, хараҕа, илиитэ-атаҕа суох буолбут саллааттары арыаллаан, көрөн-истэн, эмтээн-томтоон Сэбиэскэй Сойуус араас муннуктарыгар, дьиэлэригэр тиэрдэн биэрэр үгүс командировкаларга барыта 16-та сылдьыбыта. Самаркаҥҥа, Ташкеҥҥа тиийэ арыаллаабыта. 1943 сыллаахха ыраах Саха сиригэр ыараханнык бааһырбыт, контузиялаах Аммосов Николай диэн төбөтүгэр ыараханнык бааһырбыт байыаһы дойдутугар Нам оройуонугар дьонугар аҕалбыта. Бу сырыытыгар докумуоннарын барытын сүтэрэн Саха сиригэр хаалар. Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтигэр тиийэр. Чурапчыга аныыллар. Чурапчынан, Сылаҥынан, Түөйэнэн үлэлиир. 1945 сыллаахха, Петр Дмитриевич Винокуровтыын ыал буолан Кытаанахха олороллор, 1 уол,3 кыыс оҕолоноллор
Лидия Константиновна Андросова (Усанова). СӨ үтүөлээх архитектора, РФ бочуоттаах архитектора, биир дойдулаахпыт Иван Степанович Андросов олоҕун аргыһа. Лидия Константиновна ахтыытыттан: » Мин1949 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр Москва уобалаһын Коломна куоратыгар төрөөбүтүм.
Аҕам — Усманов Константин Иванович, ийэм— Ольга Васильевна. Аҕам Куйбышев аатынан Коломнатааҕы тепловозостроительнай собуокка үлэлээбитэ, ийэм куорат балыыһатыгар сиэстэрэ этэ. Кинилэр олохторо Аҕа дойду Улуу сэриитин ыар сылларыгар ааспыта. Сэрии кэмигэр собуоту кытта Киров куоракка көһөн барбыттара. Ийэм байыаннай госпитальга сиэстэрэнэн, аҕам тааҥкалары оҥорор цехка маастарынан үлэлээбиттэрэ. Сэрии бүтэн, Коломналарыгар төннүбүттэрэ. Кинилэри «Германияны кыайыы иһин» мэтээлинэн наҕараадаламмыттара. Биһигини олус кытаанахтык ииппиттэрэ: култуураҕа, аҕа саастаахтарга убаастабылы, аккуратноһы уонна да атын үгүс моральнай сыаннастары иҥэрбиттэрэ.Оскуоланы бүтэрэн баран, мин Коломнатааҕы педагогическай институт филологическай факультетыгар киирбитим.1971 сыллаахха, мин Саха сиригэр үлэлии кэлбитим. Бу региону, мин анал үөрэхтээх исписэлиис тиийбэт сиригэр 3 сылга үлэлиир эбээһинэстээх талбытым. Манна физик Н.И.Кудрявцева үлэлии сылдьара, биһиги билсэр этибит, кини Саха сирин туһунан элбэҕи кэпсиирэ. Олох-дьаһах уратыта, тыйыс айылҕа, муус, мас бэлэмнээһинэ, уу суоҕа — барыта сонун, ураты этэ. Биһиги Н.И.Кудрявцевалыын Елена Петровна Собакина диэн олус үтүө санаалаах, өйдөөх, амарах дьахтарга олорбуппут. Кини бөһүөлэк олоҕор ис сүрэҕиттэн ыалдьара. Мин манна быстах кэлбит курдук санаммат этим, бөһүөлэккэ буолар бары тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттарым: араас тиэмэлээх киэһэлэр, күрэхтэһиилэр, сэтинньи 7 күнүгэр демонстрациялар, оннооҕор Попова (Дьячковская Х.Н.) уруутугар сылдьыбытым. Дьон-сэргэ олус боростуой, эйэҕэс, ыйыталаһар этилэр (төрөөбүт дойдум туһунан элбэхтик ыйыталлара).1971-1973 сылларга мин үлэлээбит оскуолам педагогическай коллективын истиҥник саныыбын. Миэхэ бары үчүгэйдик сыһыаннаһаллара, интэриэһиргииллэрэ. Мин кинилэр ортолоругар бэйэбин дьиэлээх курдук сананарым. Бу Попов Е.П. — оскуола директора, Коркин И.И. — завуч, Пономарев И.П., Пономарева Е.В., Иванова А.С., Лазарев С.Ф. уонна да атыттар этилэр.1973 сыллаахха мин Андросов И.С.-ка кэргэн тахсыбытым, кини Ташкент куоракка политехническай институт архитектурнай факультетыгар үөрэнэр этэ». Лидия Константиновнаҕа уонна Елена Васильевна Никифороваҕа (Иван Степанович Андросов балта) махтанабыт. Матырыйаал кинилэр тус архыыптарыттан ылылынна.
1974 сыллаахха биһиги Якутскайга көспүппүт. Бастакы сылларбыт ыарахан этилэр: дьиэ-уот суоҕа, харчы тиийбэт этэ, оҕо саада суоҕа. Кыыспын Оляны (1973 с.т.) оҕо саадыгар киллэрэр туһуттан мин ясляҕа иитээччинэн үлэлээбитим. 1976 сыллаахха кыыс Ленабыт төрөөбүтэ.
Ясляҕа 5 сыл үлэлээн баран, 1980 сыллаахха «Якутзолото» холбоһукка архивка үлэлии киирбитим. Манна 15 сыл үлэлээтим: канцелярия сэбиэдиссэйинэн, уопсай отдел начальнигынан сылдьыбытым. Докумуоннары кытта үлэлээн, дьыаланы-куолуну тутуһар этим. Дьиэ кэргэн миэхэ олохпор саамай суолталааҕа: онон оҕолорбор уонна сиэннэрбэр болҕомтобун уурарга кыһалларым. 1995 сыллаахха сиэммит Александр төрөөбүтэ. Оҕолорум студенныыр кэмнэригэр, мин эрдэ пенсияҕа тахсан, сиэммин көрбүтүм-истибитим. 1988 сыллаахха сиэн кыыс Анастасия төрөөбүтэ. Мин бары бириэмэбин сиэннэрбин иитиигэ, дьиэм-уотум түбүгэр анаабытым.Билигин биһиги 53 сыл бииргэ олоробут, оҕолорбутун, сиэннэрбитин көрөбүт-истэбит. Төрөппүттэрбит курдук биһиги эмиэ дьиэ кэргэммитигэр улахан суолтаны биэрэбит.Биһиги түөрт сиэннэрдэхпит: улахан сиэммит Александр — быраас травматолог, улахан сиэн кыыс Анастасия — реклама уонна тэрээһиннэр специалиһа, сиэн кыыс Люба — Патрик Лумумба аатынан Доҕордоһуу институтун 3-с курсун студена, сиэммит Костя — 9-с кылааһы бүтэрэн эрэр. 2023 сыллаахха биһиги хос сиэммит Лев төрөөбүтэ.Олох салҕанар, ону кытта мин биографиям эмиэ… «»
Яна Викторовна Яковлева (Алехина). Василий Семенович соҕотох таптала, кэргэнэ, оҕолорун ийэтэ Яна Викторовна Алехина .
Яна Викторовна омугунан нуучча, Иркутскайга төрөөбүт.
Ол эрэн Чурапчыга улааппыт, үөрэммит, олорбут. Идэтинэн математика учуутала. Кинилэр Чурапчытааҕы педучилищеҕа үөрэнэр сылларыттан доҕордоспуттар эрээри, кыыс аҕата утарбыт. Онон 1962с биирдэ холбоспуттар уонна 1968с сокуонунан саахсаламмыттар
үс оҕолоохтор
Мария Петровна Потапова (Хаенко). Кыыһа Надежда Филипповна Герасимова ахтыытыттан: «Мария Петровна Потапова 1939 сыллаахха ыам ыйын 11 күнүгэр Ленинград уобалаһын Парголовскай оройуонун Аудио диэн дэриэбинэтигэр финнэр дьиэ кэргэннэригэр төрөөбүт.
Аҕата уонна убайдара сэриигэ мобилизацияламмыттара, оттон кинини, ийэтин, кыра быраатын уонна эдьиийин кытта 1942 сыллаахха Ленинград уобалаһыттан финн омук буоларынан сибээстээн, Якутскайга көһөрбүттэр. Репрессияламмыттар бөлөхтөрүн иһигэр айаннаан иһэн, ийэтин уонна быраатын сүтэрбитэ. Пууннарыгар (Булуҥ бөһүөлэгэр) эдьиийин кытта тиийбиттэр, эдьийэ балык булдугар үлэлээбит. 1947 сыллаахха Дьокуускайга көспүттэрэ, ол сыл күһүнүгэр эдьийэ өлөн, Мария детдомҥа түбэспит. Кыра оҕолору Чурапчы оройуонун Дириҥҥэ баар оҕо дьиэтигэр ыыталлара. 1949 сыллаахха кинини фронтовик Ефимов Петр Михайлович уонна кини учуутала Ирина Петровна иитэ ылбыттара. Петр Михайлович Дириннээҕи оскуолаҕа завучтуура
Кыыс куттала суох буоларын туһугар саҥа төрөппүттэрэ төрөөбүтүн туһунан туоһу сурукка бэйэлэрин ааттарын суруйбуттара. Оччолорго дьиэ кэргэҥҥэ икки уол баара, онтон кэлин өссө түөрт оҕоломмуттара, онон кини үс бырааттаах уонна үс эдьиийдээх буолбута. Аҕалара үлэтинэн сибээстээн, дьиэ кэргэн бииртэн биир сиргэ көһөрө: Марха, Кытаанах. Оскуоланы Ытык-Күөлгэ бүтэрбитэ. Оҕо эрдэҕиттэн ким да өлбөтүн туһугар быраас буолуон баҕарара, ол иһин 1959 сыллаахха Якутскайдааҕы медицинскэй училищены ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Распределениенан Чурапчыга дьүөгэтин кытта барбыта, онно автомеханигынан үлэлиир Филипп Степанович Потаповы көрсөн, тапталын, дьылҕатын булбута.1962 сыллаахха холбоспуттара, эйэлээхтик уонна иллээхтик 58 сыл олорбуттара, икки оҕону — уол Александр уонна кыыс Надежда — ииппиттэрэ.
1959 сылтан 1999 сылга диэри Мария Петровна 40 сыл устата Чурапчы оройуоннааҕы балыыһатыгар медицинаҕа үлэлээн, «СССР доруобуйа харыстабылын туйгуна» ааты ылбыта.2015–2017 сылларга Якутай куоракка баар финнэр обществоларын чилиэннэрин уонна Мария Петровна интэриэстэрин көмүскүүр адвокаты өйөөн, кинини политическай репрессия сиэртибэтинэн билиммиттэрэ, 2017 сыллаахха «Ленинград блокадатын олохтооҕо» бэлиэнэн наҕараадаламмыта. 2018 сыллаахха «Экспедиция памяти. Возвращение к истокам» бырайыак чэрчитинэн, аан бастаан төрөөбүт сиригэр-уотугар тиийэн, эрэйи-муҥу көрсүбүтүн, тулуйбутун иһин, дьылҕата төрөөбүт дьиэтин кытта көрсүһүүнү бэлэхтээбитэ".
салгыытын кэлэр сирэйгэ көрөөрүҥ