Билим күнэ — Олунньу 8 күнэ.
Арассыыйа бэрэсидьиэнин Б.Н.Ельцинн ыйааҕынан 1999 сыллаахха бэс ыйын 7 күнүгэр олохтоммут.
Идэлээхтэр күннэрин быһыытынан аан бастааАрассыыйа билимин акадьыамыйатын 275 сылын бэлиэтээһинтэн бэлиэтэнэр буолбут.
Бу күн баар буолбут устуоруйата
Урут ССРС саҕана Билим күнэ муус устар 3-с баскыһыанньатыгар бэлиэтэнэрэ. Бу күн талыллыбыт төрүөтүнэн В.И.Ленин «Набросок плана научно-технических работ» диэн үлэни муус устарга суруйбута буолбута. Бу үлэ саҥа судаарыстыба билими билиниитин кэрэһэлээбитэ.
Аныгы Арассыыйаҕа бэлиэ күн 1724 сыллаахха Билим акадьыамыйатын төрүттэммит күнүгэр бэлиэтэнэр буолбута. Бу күн Бүөтүр I ыйыытынан Арассыыйа Сенаата Ыйаах таһаарбыт эбит.
Кытаанах нэһилиэгиттэн балачча эдбэх учуонай үүнэн-сайдан тахсыбыт. Олортон биирдэстэринэн — киэн тутта ааттыыр киһибит саха дьахталларыттан бастакы тыл үөрэҕин билимин дуоктара, тюрколог, РСФСР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ Евдокия Иннокентьевна Коркина.
Кини Кытаанах нэһилиэгин Көчүктэй алааһыгар 1917 сыл, ахсынньы 17 күнүгэр, Парасковья Андреевна, Иннокентий Давыдович Коркиннар дьиэ-кэргэҥҥэ күн сирин көрбүт.
Аҕата Иннокентий Давыдович быстар дьадаҥы киһи уола этэ. Ол курдук эһэтэ кини аҕата 5-ҕэр, балта 3 саастааҕар өлбүтэ. Кини иккис кэргэнэ Ирина Николаевна 20 сыл балыс этэ. Онон доруобай, үлэһит, эдэр дьахтар соҕтох хаалан баран сүөһүлэрин бэйэтэ көрөн, оҕолорун улаатыннартаабыта. Онон аҕата оҕо эрдэҕиттэн олус эрдэ үлэҕэ эриллэн улааппыта. Кини 23 саастааҕар Хайахсыт кыыһын Марина Каженкинаны кытта ыал буолбута. Үс оҕоломмуттар. Бииргэ төрөөбүт убайа Василий 1908 сыллаах төрүөх, 1926 с. педтехникуму бүтэрэр, Обком сэкиритээринэн, Уобаластааҕы партийнай тэрилтэ хонтуруоллуур хамыыһыйатын сэкиритээринэн,Бүлүү, Орто Халыма оройуоннарын ситэриилээх кэмититэттэрин председателинэн, о.д.а салааларга үлэлиир. 1947 – “Үлэ Кыһыл Знамята” уордьанынан, “Аҕа дойду сэриитин кэмигэр килбиэннээх үлэтин иһин”мэтээлинэн бэлиэтэнэр.
Эдьиийэ Анна бастакы оҕотун төрөөрү өлбүт. Иккис убайа Николай бухгалтер, 1912 сыллаах төрүөх, эдэр сааһыгар сэллик ыарыттан өлбүт. Аҕата, Иннокентий Давыдович, иккиһин Болтоҥо нэһилиэгин кыыһын Прасковья Андреевна Сокольникованы кытта ыал буолбута. Прасковья кэргэнэ уонна оҕолоро утуу-субуу өлбүт огдообо дьахтар этэ. Төрөппүттэрэ Андрей Александрович уонна Анна Николаевна Новгородовтар алта оҕолоох кыахтаах ыаллар этилэр.
Саамай улаханнара саха суругун-бичигин төрүттээбит Семен Андреевич Новгородов буолар.
Кыахтаах ыал буолалларын быһыытынан, кыыстарыгар 10 төбө сүөһү биэрбиттэрэ туспа ыал буолалларыгар улахан көмө буолбута. Кинилэр аҕыс оҕоломмуттара. Улахан кыыс учуонай Евдокия,
онтон быраата Иван суруналыыс идэлээх, Аҕа дойду улуу сэриитин хонуутугар 1941 сыллаахха геройдуу өлбүт.
Балта кыра Дуунньа, Чурапчытааҕы педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан ыалдьан 1944 с олунньу 20 күнүгэр өлбүт .
Саамай кыра быраата Иннокентий, 5 оҕолонон, Кытаанахха уһуннук учууталлаабыт, дириэктэрдээбит, 1992 с. ахсынньы 3 күнүгэр өлбүт.
Түөрт оҕо олох кыра саастарыгар өлбүттэр. 20 сс аҕата «Якутторг» диэн тэрилтэни кытта дуогабардаһан кыракый маҕаһыын арыйан үлэлэппит эбит. Мантан кини балаһыанньата тупсан, сүөһүтэ элбээн барбыт. Ол иһин 1928 с. куоластыыр быраабын быһан, кулаакка ыыппыттар. 1931 с. аата төттөрү төннүбүт. Онон 1933 с. колхуоска үлэлии киирбит. Кэлин кини нолуок хомуйар иниспиэктэринэн үлэлээбит. Ийэтэ үйэтин тухары сүөһүлэрин, оҕолорун көрөн олорбут.
Кытаанах икки кылаастаах оскуолатын биир сылынан бүтэрбит. Чурапчытааҕы холкуостаах ыччат оскуолатыгар алтыс кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, кулаак кыыһа диэн ууратан кэбиспиттэр. Үтүө дьон көмөтүнэн Дьокуускайга киирэн үөрэҕин салгыыр. Сэттэ кылааһы бүтэрэн баран Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникуумугар сири таҥыы салаатыгар киирэр. Ону бүтэрэн баран Мэҥэ Хаҥаласка землеустроителинэн үлэлиир, онтон 1939 сыллаахха Москубаҕа Н. Г. Чернышевскай аатынан философия, литература, история институутугар киирэр. Сэрии буолан институт сабыллар.Дойдутугар төннөн баран Е. И. Коркина 1954 сылга дылы хомсомуолга уонна административнай үлэҕэ сылдьар (ЫБСЛКС Саха Сиринээҕи обкомун сэкиритээринэн, Дьокуускай горисполкомун бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, үөрэх миниистирин солбуйааччытынан). Бу сылларга кэтэхтэн пединститут историческэй факультетын бүтэрэр.
Евдокия Иннокентьевна оскуолаҕа 1926 с. барбыта. Кини оскуолаҕа киириэн иннинэ аҕата үөрэтэн быраатын кытта сатаан ааҕар этилэр. Ол иһин биирдэ үөрэҕэ суох ийэлэрэ сатаан ааҕар оҕолор суруйаллара буолуо диэн учуутал аатыгар сайабылыанньа суруттарбыт. Дьэбдьиэ өйдүүрүнэн, Учуутал Гаврил Кычкин миигин уонна бырааппын Иваны оскуолаҕа ыл диэн этэ. Онно кини Кычкин диэн араспаанньаны олох өйдөөбөтөх. Киһи ааттааҕын таһынан, таптал ааттааҕын билэрэ. Холобура, кинини дьонноро «Оҥотох» (ол аата төгүрүк харахтаах) уонна «Мыксыыла» (кылгас моойдоох) диэн ааттыыллара. Ол эрээри араспаанньа диэн тугун ийэтиттэн ыйытан көрбүтэ да, кыайан өйдөөбөтөх. Баҕар ыыс аата буолуо, оччоҕо кыыһыран оскуолаҕа ылыа суоҕа диэн учууталын араспаанньатын суруйбатах. Кини үөрэҕи олус түргэнник ылынара. Онон маҥнайгы кылаастан тутатына 2-с кылааска көһөрүллүбүт. 3-4кылаастарга Хайахсыт оскуолатыгар, 4-с кылааһы бутэрэн баран, Чурапчытааҕы холхуоһунай оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Ол сырыттаҕына кулак кыыһа диэн ааттаан оскуолаттан ууратан кэбиспиттэр. Оччотооҕуга оскуола дириэктэрэ С.П.Ефремов (драматург-суруйааччы, Саха драматическай ьыйаатырын дириэктэрэ) куоракка киирэн үөрэнэригэр сүбэлээбитэ уонна дьаамсык Алексей Кузьмины кытта Дьокуускай куоракка ыыппыта. Оскуоланы бүтэрэн баран тыа хаһаайыстыбатын техникумугар киирбитэ. Онон землеустроитель идэтин баһылаан, икки сыл Мэҥэ Хаҥалас оройуонугар идэтинэн үлэлээбитэ. Онто иккис сылыгар сири оҥороооччулар этэрээттэрин салайааччытынан буолбута. Үс сыл үлэлээн баран үөрэҕин салҕаары Москваҕа барбыта. Онно институкка омук тылын эксээмэнэ бара. Омук тылыгар техникумҥа үөрэммэтэх буолан үөрэххэ туттарсарга бэлэмниир кимбинакка киирбитэ уонна учпедгиз-ка корректорынан үлэлиирэ. Сахалыы үөрэнэр кинигэлэри таһаарыыга. Онон үлэлии-үлэлии үөрэммитэ. Немц тылын ситиһиилээхтик үөрэнэн сири оҥорооччу үөрэҕэр киирбэккэ, билэлиэгийэ бакылтыатыгар туттарсан киирбитэ. Манна үөрэнэ сыртттаҕына сэрии буолан, институт сабыллыбыта. Онон дьиэтигэр төннөрүгэр күһэллибитэ. Дьокуускайга кэлэн, типографияҕа кэрриэктэрдээбитэ. Онтон сир оҥорууну салайар управленияҕа киирэн холкуоска үлэлии тахсыбыта. Бу сылдьан иниститутун Москваатааҕы үнэбэрситиэти кытта холбообуттарын истибитэ. Онон дойдутугар, кырдьаҕас дьонун иитээри Чурапчыга тахсыбыта. 1943 с. ВКП(б) чилиэнигэр кандидатынан талыллыбыта. Онтон маҥнай ыччат уобаластааҕы комсомол комитетын инструкторынан, ол кэннэ сэбиэдиссэйинэн анаабыттара. Манна үс ый үлэлээбитин кэннэ Дьокуускайдааҕы ВЛКСМ обкомугар сэкэрэтээринэн ылыллыбыта, 1947-49сс. Дьокуускайдааҕы сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, 1950-53 сс. Үөрэҕирии миниистирин солбуйааччынан үлэлээбитэ. 1953 с. Үөрэҕин салҕаан Дьокууйскайдааҕы пединиституту бүтэрбит. Бүтэрээт СССР НА Дьокуускайдааҕы филиалыгар аспираанынан киирбитэ. 1960 с. кандидатскай диссертациятын «Формы прошедшего времени в якутском языке» диэн тиэмэҕэ Москваҕа көмүскээбитэ. Дуоктарскай диссертациятын Новосибирскайга 1970 с. көмүскээбитэ. Тиэмэтэ «Наклонения глагола в якутском языке» диэн этэ. 1957 с. ГЧИ-га научнай үлэһитинэн, сектор сэбиэдиссэйинэн, онтон 1963-84 сс. дириэктэр, 1986 с. салайар научнай үлэһитинэн үлэлээбитэ. 1946 с. тыа хаһаайыстыбатын техникумугар бииргэ үөрэммит уолун Гаврил Тихоновы кытта ыал буолбуттара. 1947 с. бастакы уолун Ваняны, Васяны төрөппүтэ. Кэргэнэ саха национальнай араадьыйа кэмитиэтигэр өр сылларга бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ.Улахан уола космофизика уонна аэорономия иниститутугар, оттон кыра уола биологическай наука кандидата.
Бэрэпиэссэр Е.И. Коркина туохтуур киэптэрин, кэмнэрин үөскээһиннэрин, төрүттэрин сиһилии ырыппыта (Коркина, 1). Кини историческай көрүүлэрин сүрүн уратытынан хас биирдии түбэлтэҕэ урукку чинчийээччилэр быһаарыыларын, сабаҕалааһыннарын утумнаахтык толору учуоттаан, критическэйдик ырытан, ордук туһалаах, кэскиллээх өрүттэрин сүүмэрдээн ылан инники сайыннарыыта буолар. Ону таһынан чинчийээччи билиҥҥи тюркология уопсайынан уонна биирдии-лээн тылларынан ситиһиитигэр олоҕурар.
ФигураЕ.И. Коркина саха билиҥҥи тылын тыыннаах, литературнай тылга туттуллар пуормалар чинчийиллэр көстүүлэргэ ханыылаах, атылыы өрүттэрин кыра5ытык көрөн, ол ситимнэринэн үөскээһиннэрин, төрүттэрин сатабыллаахтык уонна үксүгэр олус итэҕэтиилээхтик быһаарар. Инньэ гынан бу үлэлэргэ ааптар грамматический пуормалар тиһик буолалларын, билиҥҥи морполуогуйа көстүүлэрин төрүттэринэн бэйэ-бэйэ-лэриттэн быстыспат сибээстээх уонна араас кэмнээх сайдыы төрүөҕэ буолалларын, онон атын түүр тылларын эрэ буолбакка, саха тылын бэйэтин матырыйаалын историческай-тэҥниир чинчийиилэргэ киэҥник туһаныы үтүө түмүктэри биэриэн сөбүн көрдөрдө.
Онон Е.И. Коркина туохтуур биир киэҥ, тутаах категориятын чинчийиигэ анаммыт, сонун методологическай өрүттэрдээх үлэлэрэ саха тылын историческай морполуогуйатын үөрэтиигэ биллэр инники хардыынан буолаллар. Киэн туттар, ытыктыыр сүдү киһибитин хайаан да ахтан -санаан, ытыктаан ааһар, биһиги ытык иэспит.
Туһаныллыбыт сигэлэр:
sakhaetigentyla.ru›саха-чулуу-учуонайа