Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ
Хайа да омук төрөөбүт тылын билэр, таптыыр, сыаналыыр кэнчээри ыччаттаах буоллаҕына, тыыннаах буолар, салгыы сайдар, барҕарар кыахтанар. Тыл – бүтүн норуот национальнай баайа, кэлэр кэскилэ. Сэмэн Ноҕуруодап — саха бастакы лингвист-учуонайа, сахалыы алпаабыт, бастакы сахалыы үөрэх кинигэлэрин ааптардара, төрөөбүт күнүгэр сөп түбэһиннэрэн, бастакы бэрисидьиэммит М.Е.Николаев ыйааҕынан 1996 сылтан бэлиэтиир буолбуппут. Кылгастык устуоруйа быыһын сэгэттэххэ: САССР норуодунай комиссардарын сэбиэтин биир бастакы дьаһалынан саха оҕолоро үөрэнэр оскуолаларыгар сахалыы тылынан үөрэтиини киллэрии буолар. Манна 1917 сыллаахха Семен Андреевич Ноҕуруодап (Новгородов) оҥорбут алпаабыта тирэх буолбута. Өссө устудьуоннуу сылдьан Ноҕуруодап сахалыы тылынан үөрэтэр оскуолалары тэрийии туһунан боппуруоһу көтөҕөр этэ. Ол кэмҥэ сахалыы тылынан үөрэх кинигэтэ, букубаара суоҕа.
О. Н. Бетлингк 1851 с. сахаларга анаан оҥорбут алпаабыта улаханнык тарҕамматаҕа, биһирэммэтэҕэ.
Ноҕуруодап алпаабыта латыын буукубаларыгар олоҕурбут фонетическай (хайдах иһиллэринэн суруйуу) буолан, туттарга табыгастаах этэ.1917 с.кулун тутар ыйынааҕы сахалар уонна нуучча бааһынайдарын (крестьяннарын) I съеһигэр бу алпаабыкка олоҕуран, сахалыы буукубаары оҥорорго уураахтаан, үп-харчы көрүллүбүтэ. 1917 сыл балаҕан ыйын 4 күнүгэр буукубаар аҕыйах ахсаанынан бэчээттэнэн тахсыбыта. Онон 1920-21 сс. үөрэх дьылыгар бу алпаабытынан оскуолаларга үөрэтэр буолбуттара.
Маассабай национальнай сурук-бичик үөдүйүүтэ нэһилиэнньэни үөрэхтээһиҥҥэ, саха национальнай литературата, бэчээтэ, искусствота сайдарыгар күүс-көмө, төрүөт буолбута. 1920 сыл бүтүүтэ былаас олохтоох уорганнара, тэрилтэлэр дьыаланы-куолуну сахалыы суруйар-бичийэр буолбуттара. Дьэ бу ытык киһибитигэр сүгүрүйэн, махталлаах Ийэ тылбыт үйэлэргэ сүппэккэ үүнэ сайда турдун диэн баҕа санаалаах кытаанах нэһилиэгэр бары тэрилтэлэр кыттыгастаах Төрөөбүт тыл уонна сурук-бичик күнэ ыытылынна. Сылы үөрүүлээхтик аһыыга Уһуйаан оҕотуттан баһылыгар тиийэ саха тылын учуутала Ольга Романовна Аржакова бэлэмнээбит бөлөҕө «Төрөөбүт мин дойдум» хоһоону «Түһүлгэ» норуот айымньытын Дьиэтин үрдүк сыанатыттан ааҕан ньиргиттилэр.
бу сигэнэн киирэн хоһоону истиҥ https://rutube.ru/channel/49698452
Сахалыы дьыктааҥҥа барыта 87 киһи кытынна, онтон оҕото 34: Алын сүһүөххэ 9 оҕоттон 3 оҕо «5» сыанаҕа суруйда, орто бөлөхтөн 34 оҕо , ол иһиттэн «5 сыанаҕа» 7 оҕо, улахан дьон 44 киһи, онтон 9 киһи «5» сыанаҕа суруйдулар. Дьыктаан суруйуутугар баһылыкпыт Иван Терентьевич Пономарев, солбуйааччыта Екатерина Иннокентьевна Скрябина,дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччы Мария Федоровна Андреева, диэриэктэри уһуйаан саастаах оҕолору кытары үлэҕэ солбуйааччы Анастасия Дмитриевна Винокурова суруйбуттара үүнэр ыччакка холобур,улахан нэһилиэнньэҕэ киэн туттуу.
Дьыктааны Саха Өрөспүүбүлэктигэр култуура сылынан, Саха Өрөспүүбүлүкэтин кудьтуратын туйгуна, Кытаанаъ нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, олохтоох кулуупка өр сылларга диэриэктэрнэн, уус-уран салайааччынан үлэлээбит Любовь Николаевна Монгуш суруйтарда.
Иккис күнүгэр, ол эбэтэр олунньу 13 күнүгэр, үөрүүлээх күммүтүн оһуохайтан саҕалаан астыбыт, «Ийэ тыл түмсүү», дириэктэри иитэр үлэҕэ солбуйааччы Мария Васильевна Миронова уонна оһуохай таһаарааччылар Виктория Викторовна Горохова, уонна 5 кылаас үөрэнээччитэ Ева Бабиченко .
Оһуохай кэннэ үөрэнээччилэр уонна оскуолабыт дириэктэрэ, учууталлар челленджкэ кытыннылар,
хоһооннору сигэнэн истиҥ
кыра бөлөх, оскуола дириэктэрэ Иван Иван Коркин уонна учууталлар
https://rutube.ru/video/5da614065222437cdb0200ebb3439944
«Тыл үөрэхтээҕэ» иһитиннэрии чааһа буолла, кинигэ быыстапката турда. Семен Андреевич Новгородов биографиятын уонна Кытаанаҕы кытары кинини туох сибээстиирин иһиттиллэр.»Лингвист» киинэни көрдүлэр, «Ыйыт -хоруйдаа» оонньууга оонньоотулар
Тыл күнүгэр аналлаах тэрээһиннэр бүтэ иликтэр, салҕыытын күүтээриҥ