Тохсунньу ыйга төрөөбүт үбүлүөйдээх нэһилиэкпит дьоно
Былыр былыргыттан дириҥ историялаах Кытаанах нэһилиэгэ элбэх герой ийэлэрдээҕинэн киэн туттар. Герой ийэ диэн — үйэлэри ситимниир тыыннаах ситим. Кини нөҥүө өбүгэбит хаана, тыла уонна үгэһэ кэлэр көлүөнэлэргэ бэриллэр. Оҕо — олох сибэккитэ эрэ буолбакка, удьуор утума быстыбатын туоһута. Ким элбэх оҕолоох — ол муҥура суох баайдаах, дьиҥнээх дьоллоох киһи. Сыдьаан тэнийиитэ, аймах ууһуута — бу Ийэ айылҕа иннигэр саамай үрдүк кыайыыта, кини үйэлээх өҥөтө!
Нэһилиэкпит Герой Ийэлэриттэн биирдэстэрэ, Кытаанах нэһилиэгин кийиитэ Захарова Анисия Николаевна тохсунньу 14 күнүгэр 1951 сыллаахха Хаҥалас улууһун Нөмүгү нэһилиэгэр Ивановтар дьиэ кэргэннэригэр бастакы оҕонон күн сирин көрбүтэ.
Баара буоллар, 75 сылын бэлиэтиэх этибит…
Эдэркээн Ася, 1972 сыллаахха Төҥүлүгэ продавец үөрэҕин бүтэрэн Чурапчы оройуонугар Кытаанах нэһилиэгэр ананан үлэлии кэлэр. 1974 сыллаахха Захаров Александр Харлампьевичтыын ыал буолаллар.
Эдэр ыал утуу-субуу 10 оҕолонон, Анисия Николаевна 1987 сыллаахха герой ийэ аатын сүгэр. Хас биирдии төрөөбүт оҕо — олох саҥа кэрэһитэ, аймах сыдьаана тэнийэр кыыма.
Бастакы күүтүүлээх улахан уол Захаров Иван Александрович, суоппар идэлээх. Кэргэннээх 4 оҕолоох. Кэргэнэ Сардаана иитээччи идэлээх, Сылаҥҥа олороллор. Онтон кэлэр улахан кыыс Настя — Анастасия Александровна, идэтинэн медик, сиэстэрэ үөрэхтээх, Майатааҕы инфекционнай балыыһаҕа медсестранан үлэлиир 5 оҕолоох, 2 сиэннээх. Саргылана Александровна ИП, повар, иистэнньэҥ идэлээх. Захаров Александр Алексадрович – электрик идэлээх, Дьокуускайга олорор. 5 оҕолоох, ыал эһээтэ. Ньургуйаана Александровна Майаҕа олорор. ИП, повар кондитерынан үлэлиир, 3 оҕо амарах ийэтэ. Туйаара Александровна, оҕо сылдьан уруһуйдуурун олус сөбүлүүрэ. Нария Александровна, Сылан интернатыгар воспитатель, 6 оҕо амарах ийэтэ. Уйгулаана Алесандровна – Ытык Күөлгэ «Туйаара» уһуйааҥҥа
воспитатель, 4 оҕолоох. Захаров Ньургун Александрович, Мохсоҕоллооҕу хлебокомбинакка пекарь, Захаров Харлампий Александрович ИП таас тутууларынан дьарыктанар, 2 оҕолоох. Герой Ийэ Анисия Николаевна олоҕун оҕолоро салгыыллар, утум салҕанар, кэскил тэнийэр. Этэҥҥэ сылдьыҥ Герой Ийэ оҕолоро, өссө тэнийэн ууһаан Асялаах Сааска сыдьааннара дуо дэтэн дьоллоохтук үйэлэргэ тэнийиҥ. Былыргыттан билиҥҥэ дылы саха удьуорунан ууһанар, утумунан кэпсэнэр. Ийэ — удьуор ууһуур, аймах элбиир үрдүк аналын илдьэ сылдьар ытык киһибит. Кини алгыһынан сыдьааннарбыт сырдык суолланаллар, кини бүөбэйинэн норуот кэскилэ тутуллар.
Бу суруйуубун Кытаанах нэһилиэгин Герой ийэлэригэр анабыл хоһоонунан түмүктүүбүн.
ИЙЭ — ОЛОХ СИТИМЭ
Өбүгэ саҕаттан бүгүҥҥүгэ диэри,
Удьуор утумун Ийэ салгыыр.
Сыдьаан тэнийэр, аймах ууһуур,
Ийэ тапталынан олох тутуллар.
«Оҕолоох киһи — дьоллоох киһи» —
Бу буолар олох саамай үрдүк үөрэҕэ.
Герой ийэ — норуот кэскилэ,
Кини — үйэлэр тухары өлбөт мэҥэтэ.
Айыыһыт алгыһа арыаллаатын,
Иэйэхсит эҥэрдэс буоллун!
Удьуоргут утума уһаатын,
Сыдьааннаргыт сиргэ тэнийдиннэр!
2026 сылы Кытаанах нэһилиэгэр “Кытаанах нэһилиэгэ” тыа сирин түөлбэтин баһылыга Иван Терентьевич Пономарев “Үлэ” сылынан биллэрбитэ, онон Үлэ киһитэ тус күнүгэр аата ааттаныахтаах, сурукка тиһиллиэхтээх диэн билиҥҥи кэпсиир дьоруойум, тохсунньу 22 күнүгэр 95 сылын томточчу туолбут Парфенов Иван Еремеевич туһунан уолун, Парфенов Гаврил Иванович ахтыытыттан:
“Аҕам икки ду үс дуу кылаас үөрэхтээх тулаайах буолан онтон ордук кыайан үөрэммэтэх. Аҕабыт сэрии саҕаттан холкуос күүстээх үлэтигэр миккиллибит. Оҕус чурумчукутуттан саҕалаан холкуос оччотооҕу модун кыахтаахДТ -54 тыраахтарыгар тиийэ үлэлээбитэ, быыһыгар тутууга үлэлэспитэ, дизелиистээбитэ, биригэдьиирдээбитэ. Сопхуос буолбутун кэннэ сварка кэлиэҕиттэн сварщигынан үлэлээбитэ. Кытаанах нэһилиэгэр бастакы сварщик, монтажник буолар. Улахан объектар системаларын тардара, ол курдук 70-с сылларга Мырыла оскуолатын тохсунньу ыйга система тардан үлэҕэ киллэрбитин өйдүүбүн. Кытаанах оскуолатын систематын эмиэ кини Пономарев Николай Петровичтыын уларыппыттара. Уопсайынан Арыылааҕынан, Килэҥкинэн. Чурапчынан, Хатылынан сылдьан үлэлиирэ. Ферма хотонноругар оччотооҕо илии үлэтин чэпчэтэр үлэлэри эмиэ кини оҥоттуура, араас техника алдьаныытын сваркалыыра. Ити курдук ыарыһах буолан уурайыар дылы үлэлээбитэ. Уурайан баран Килэҥкигэ үрдүк үүнүү звенотун салайа сылдьыбыта. Ити үлэтиттэн доруобуйата мөлтөөн уурайбыта уонна олох мөлтүөр диэри Т-16 тракторынан сайынын чааһынай ыал ыабыт үүттэрин собуокка таһара. Булчутунан эмиэ үчүгэй этэ туох эмэ наҕараадаҕа тиксибитин өйдөөбөппүн. Партия чилиэнэ. Коммунистическэй үлэ ударнига, сельсоветка хас да ыҥырыыга депутаттаабыта, местком чилиэнэ этэ. Арай өлүөн иннинэ Кыайыы 50 сылыгар Жуков мэтээлин ылбыта .” Салгыы ааптардартан : “Иван Еремеевич үтүө суобастаах үлэтэ Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бочуотунай грамотатынан (1970), ССКП райкомун, райсовет исполкомун, холкуостар, сопхуостар, нэһилиэк салалталарын Бочуотунай грамоталарынан, сыаналаах бэлэхтэринэн бэлиэтэммитэ.”
Литература: Кытаанах нэһилиэгэ, Чурапчы улууһа / хомуйан оҥордулар: М.С.Леонтьева, Е.П.Скрябина, Е.И.Скрябина. – Дьокуускай: Пономарев Э.Т., 2024. – С.88
Уонна түмүкпэр, нэҺилиэкпит эмиэ биир олохтоох үлэһит киһитин – үбүлүөйдээх сылынан, нэһилиэкпитигэр биллэриллибит ҮЛЭ сылынан , Үлэ киһитин, амарах аҕаны уонна эрэллээх эһэни хоһуйар, кини олоҕун суолун кэпсиир хоһоон холонуубун аныыбын:
Үлэ киһитэ – Үйэ киһитэ
Трактор тыаһын кытта аргыстаһан,
Төрүт сирин хонуутун арыйбыт.
Сарсыардааҥҥы сииги кытта туран,
Сыралаах үлэҕэ бэриммит.
Сварка уотун күлүмүн оонньотон,
Тимири тимиргэ холбообут.
Уустар ууһа, сатабыллаах илиилээх,
Уустук дьыаланы тута толорбут.
Биригээдэни биир киһи курдук,
Бигэтик салайан иһитиннэрбит.
«Коммунистическэй үлэ ударнига» —
Килбиэннээх аатын үрдүктүк туппут.
Дьиэтигэр — тапталлаах, эрэллээх аҕа,
Сиэннэригэр — муударай, истиҥ эһэ.
Эн олоҕуҥ — дьоһуннаах холобур,
Эн суолуҥ — үтүө эрэ кэрэһитэ.
Үлэ киһитэ — үйэ киһитэ диэн,
Үрдүккэ эрэ өрүү тардыспыт.
Албан аатыҥ, чиэстээх үлэҥ
Аймахтаргар өрүү тыыннаах!