Улуустааҕы «Уран тыл»
Саха сирин бастакы бэрэсэдьиэнэ Михаил Николаев 1996 сыллаах анал уурааҕынан, олунньу 13 күнэ – төрүт тыл уонна сурук-бичик күнүнэн биллэриллэн турар. Итинэн сиэттэрэн бу күн, Саха сирэ бүттүүнэ “Ийэ тыл” декаданы көтүппэккэ тэрийэн ыытар. Ол чэрчититнэн, Чурапчы улууһугар “Уран тыл” араатардар күрэхтэрэ, саха лингвист учуонайа, сахалыы букубаар бастакы ааптара Семен Андреевич Новгородов төрөөбүт сиригэр, олунньу 13 күнүгэр, оруобуна лингвист төрөөбүт күнүгэр, төрөөбүт түөлбэтигэр “Уран тыл” түһүлгэтигэр сырыттыбыт. Семен Новгородов төрөөбүт-үөскээбит сирэ Болтоҥо – Чурапчы улууһун биир саамай баай устуоруйалаах, кырдьаҕас нэһилиэктэриттэн биирдэстэрэ буолар. Манна Улуу Кудаҥсаттан саҕалаан, саха норуотугар үгүс үтүөнү оҥорбут чулуу дьон төрөөн-үөскээн ааспыт түөлбэлэрэ, онон олохтоохтор үлэлэрин барытын үтүө дьоннорун үйэтитиигэ аныыллар. Ол курдук, кыттааччы төһө да аҕыйах буоллар, тэрийээччилэр аан айаҕыттан алаадьылаан, сиэр-туом толорууттан саҕалаан ыалдьыттары, кыттааччылары эҕэрдэлээн баһылыгы солбуйааччы Никифор Никифорович Жерготов, дьиэ-кэргэн исписэлииһэ Любовь Иннокентьевна Ефремова, түмэл салайааччыта саҕаланыаҕыттан бүтүөр дылы сылдьыбыттара, арыаллаабыттара сөхтөрдө, долгутта. Семен Андреевич төрөөбүт алааһыгар Чуораайыттаҕа туруоруллубут өйдөбүнньүк мэҥэ таас ураты философията үгүс дьон сэҥээриитин ылар. Манна тиийэн сибэкки дьөрбөтүн ууран, үүттээх тааска баҕа санаабытын эттибит, сымнаҕас, сылаас, ып-ыраас массыыналаах, олус элэккэй суоппарбытыгар Григорийга улахан махтал.
Бу тэрээһин Болтоҥоҕо 2009 сыллаахха бастакытын ыытыллыбыта, бырайыак ааптара, СӨ Ыччакка бэлиитикэтин туйгуна, олохтоох ааптар Николанна Бушуева-Арчылаана Чараҥ, оччолорго улуус ыччаты кытары үлэҕэ исписэлииһэ Николай Дьяконов өйөбүлүнэн бу хамсааһыны саҕалаабыттар. Маҥнай улуус, оттон илин эҥэр, ол кэннэ өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тиийэ үрдээн ыытыллар, онтон быйылгы тэрээһин Кыайыы 80 сылыгар ордук болҕомто ууруллан улуус буойун суруйааччыларыгар ананан улуус таһымнаах ыытылынна.
Кииним түспүт, төрөөбүт нэһилиэкпэр киирии ааркабыт арыллыбыт кинигэтигэр Семен Новгородов латыынныы алпаабытынан бар дьонугар суруйбут кэс тыллара кэрэҕэ-сырдыкка кынаттыыллар. Аҕыйах сылтан бэттэх “Уран тыл” күрэххэ эдэр ыччат эрэ буолбакка, оскуола үөрэнээччилэрэ эмиэ кыттар буолбуттара, онон Кытаанахтан 10 кылаас үөрэнээччилэрэ Карина Колодезникова, “Дьуон-Дьаҥылы
айбыт уобарастара оҕо хараҕынан” тиэмэтинэн 3 миэстэ, Айсен Терютин “Дьуон Дьаҥылы хотугу иэйиилэрэ” анаан ырытыллыбатах тиэмэнэн 1 миэстэни ылары ситистилэр, салайааччылара, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, саха тылын уонна литературатын учуутала Ольга Романовна Аржакова. Оҕолорго, салайааччыга махталбытын тиэрдэбит, нэһилиэккитин ааттаппыккытыгар. Болтоҥоҕо баран кэлиини техниканан хааччыйбыт оскуолабыт дириэктэригэр Иван Иванович Коркиҥҥа, дириэктэри үөрэх чааһыгар солбуйааччы Мария Андреевна Федороваҕа, оскуола библиотекарыгар Галина Михайловна Аммосоваҕа, оҕолору бэлэмнээбит Ольга Романовна Аржаковаҕа, суоппарбытыгар Альберт Спиридонович Собакиҥҥа дириҥник махтанабыт.
Түгэнинэн туһанан бу тэрээһини салгыы ыыта, тэрийэ сылдьар дьоммутугар дириҥ махталбытын тиэрдэбит, “Уран тыл” түһүлгэтин иилээн – саҕалаан ыыппыт Виктор Афанасьевич Саввин аатынан норуот айымньытын Дьиэтин бары үлэһиттэригэр, дириэктэр Айал Афанасьевич Местниковка, уус-уран салайааччы Николай Николаевич Бушуевка, методист Александра Протодьяконоваҕа, фольклоры салайар Ксения Протопоповаҕа, минньигэс астаах повардарга Ксения Ксенофонтованан, Татьяна Картузованан сирэйдээн улахан-улахан махталбытын тиэрдэбит, үлэҕитигэр үрдүк ситиһиилэри, саҥа саҕахтары баҕарабыт.
